Genadeloze blik op steniging Iran

Hij staat bekend als de ’Michael Moore van de conservatieven’. De Amerikaanse regisseur Cyrus Nowrasteh heeft met ’The stoning of Soraya M’ een bloedige en spraakmakende film gemaakt over de consequenties van de islamitische wetgeving.

De Amerikaanse regisseur Cyrus Nowrasteh windt er geen doekjes om in ’The stoning of Soraya M.’. De regisseur verwierf eerder al bekendheid met zijn politiek gevoelige films. Hij maakte een bekroonde tv-film over Ronald Reagan (‘The day Reagan was shot’) en een omstreden, documentaire tv-serie ’The path to 9/11’, waarin hij de schuld van de aanslagen van 11 september 2001 in de schoenen schuift van de voorgaande, in zijn ogen te weinig alerte regering-Clinton.

Deze ’Michael Moore van de conservatieven’, zoals hij wel is genoemd, waagt zich met ’The stoning’ opnieuw aan een heikele kwestie.

Nowrasteh baseerde zijn film op het gelijknamige verslag van de Iraans-Franse journalist Freidoune Sahebjam die in zijn boek verhaalt over een steniging die plaatsvond in het dorp Kupaya, in de zomer van 1986. De film is als een raamvertelling: een Franse journalist strandt met zijn kapotte auto in een afgelegen dorp waar hij wordt aangeschoten door een wanhopige vrouw. Deze Zahra, gespeeld door de Iraans-Amerikaanse actrice Shohreh Aghdashloo, vertelt hem het verhaal van de steniging van haar nichtje Soraya die twee weken eerder plaatsvond. De journalist wordt gespeeld door Jim Caviezel, de Amerikaanse acteur die vooral bekend is door zijn rol als Jezus in Mel Gibsons ’The Passion of The Christ’.

Caviezel kan niet zo goed uit de voeten met de taal Farsi, en heeft verder ook weinig te doen in deze film, maar zijn aanwezigheid lijkt niet zonder extra betekenis. Ook dit is een lijdensverhaal waarin een veroordeelde ten onrechte een gruwelijke dood tegemoet gaat – en ook hier brengt de regisseur het lijden onverbloemd in beeld.

Zahra vertelt over Soraya’s slechte, gearrangeerde huwelijk. Haar echtgenoot Ali heeft zijn oog laten vallen op de veertienjarige dochter van een vriend. De eigenzinnige Soraya weigerde een sighe-huwelijk (waarbij man en vrouw toestemming krijgen tot een tijdelijke verbintenis met een ander). Ali roept dan de hulp in van een aan drugs verslaafde mullah die hij in zijn macht heeft. De moedige Soraya heeft geen kans tegenover de samenzwerende mannen. Ze wordt veroordeeld voor overspel. Dan is er geen ontkomen meer aan, aan de stenenregen. De keien knallen op de tot het middel in het zand ingegraven vrouw. Iedere treffer lijkt de doodklap, zo hard klapt haar lichaam naar achteren. Maar toch duurt het nog lang voor Soraya bezwijkt.

De grootte van de stenen is bepaald door de rechter, haar vader, die daarbij de islamitische sharia-wetgeving in acht neemt. De voor overspel veroordeelde Soraya wordt eerst met kleinere stenen bekogeld – haar lijdensweg mag even duren. Uiteindelijk laten de dorpelingen haar achter in het zand, dood, overdekt met bloed en wonden.

In Iran en de Verenigde Staten heeft de schokkende film al veel reacties opgeroepen. Zo stond de titel op de lijst van gewraakte Hollywoodfilms die de belangrijkste cultureel adviseur in Iran, Javad Shamaqdari, ertoe bracht om vorige maand van een delegatie filmmakers uit Hollywood eerst excuses te eisen voor alle beledigingen en beschuldigingen die Hollywood door de jaren heen op Iran zou hebben afgevuurd.

De recentste film op die lijst is ’The Wrestler’, waarin Mickey Rourke tijdens een worstelpartij met tegenstander ’Ayatollah’ een vlaggenmast, met daaraan de Iraanse vlag, doormidden breekt.

In het geval van ’The Wrestler’ kun je de Iraanse regering nog van overgevoeligheid betichten. ’The stoning of Soraya M.’ is moeilijk anders te interpreteren dan als een directe aanval op het islamitische regime en op de islamitische rechtspraak.

In de Verenigde Staten vond de film van Nowrasteh wel veel steun bij vrouwenorganisaties. Feministe Phyllis Chesler hield naar aanleiding van het boek en de film een hartstochtelijk pleidooi voor Amerikaans ingrijpen in Iran. „Wat is er nodig om het stenigen van vrouwen in Iran te stoppen, om de gedwongen prostitutie en de gearrangeerde huwelijken in Iran te stoppen?”, riep Chesler in een toespraak bij een demonstratie in New York tegen de Iraanse president Ahmadinejad.

In ondubbelzinnigheid en eendimensionaliteit van de karakters steekt dit melodrama van Nowrasteh ongunstig af tegenover de gelauwerde films van Iraanse filmers die de slechte situatie van vrouwen in Iran subtieler, speelser en meer naturel over het voetlicht brengen. Films als ’Offside’ (over inventieve vrouwelijke voetbalfans) en ’The circle’ (over opgejaagde vrouwen in Teheran) bijvoorbeeld, allebei van de veel bekroonde regisseur Jafar Panahi.

Anderzijds is de realiteit van de stenigingen gruwelijk. Een jaar geleden berichtten de kranten nog over een steniging in Iran waarbij een overspelige man en vrouw werden gedood. De film van Nowrasteh heeft wel als effect dat je zo’n bericht niet meer zomaar naast je neerlegt.