Atoomkernen fuseren in Frankrijk

De wereld gaat een reactor bouwen voor kernfúsie, in het Franse Cadarache. De reactor moet aantonen dat er op commerciële basis energie te winnen valt uit het samensmelten van atoomkernen.

ITER (Latijn: de weg) heet de reactor, die een project is van de Europese Unie, de Verenigde Staten, Rusland, Japan, China, Zuid-Korea en – sinds kort – India. Europa heeft hard moeten vechten om de nieuwe reactor in Frankrijk te krijgen. En betaalt daarvoor ook een prijs: van de 4,7 miljard euro die de bouw vergt, neemt de EU 40 procent voor haar rekening, en Frankrijk nog eens 10.

De bouw van ITER neemt tien jaar in beslag, dus het duurt nog wel even voor die kan draaien. Terwijl er nú wordt geroepen om het ontwikkelen van alternatieven voor de dure fossiele bronnen als olie en gas. De politiek had tien jaar geleden moeten doorzetten, zegt prof. Niek Lopes Cardozo, leider van de afdeling kernfusie van het onderzoeksinstituut FOM Rijnhuizen in Nieuwegein. Maar het probleem is dat politici onmiddellijk stoppen met investeren in alternatieve energiebronnen als de olieprijs daalt. Cardozo: „Het budget voor energieonderzoek vertoont een perfecte correlatie met de olieprijs. In de jaren negentig was de olieprijs laag en werd er gekort op energieonderzoek, en nu de olie duur is komt er weer geld voor onderzoek aan alternatieven. Als we tien jaar geleden gewoon hadden kunnen doorgaan, had ITER er nu al gestaan.”

Europa was namelijk al een eind op weg met kernfusie. In de Europese experimentele reactor JET die in Groot-Brittannië staat, werd al aangetoond dat het fusieproces meer energie kan opleveren dan het vergt. Er is nog een lange weg te gaan voor energie uit kernfusie de huiskamer heeft bereikt. Het is geen optie voor morgen. Maar de technologie kan cruciaal blijken voor overmorgen, zegt Cardozo: „Er wordt vooral gepraat over de problemen die we komende twintig jaar moeten oplossen. Maar de echte problemen komen daarna pas. Het energieverbruik van landen als China en India valt nu nog in het niet bij dat van de VS en Europa. Maar bedenk wel dat de Chinezen iedere week een nieuwe kolencentrale in gebruik nemen. Als je kijkt naar de verwachte wereldwijde uitstoot van CO2 en naar het niveau dat we met het oog op het klimaat nastreven, dan zie je na 2050 een enorme kloof ontstaan. Dan hebben we echt andere technologieën nodig, waarnaar we nú onderzoek moeten doen.”

Europa geeft per jaar 1000 miljard euro uit aan energie, en besteedt 30 miljard per jaar aan energiesubsidies, maar slechts een fractie daarvan gaat naar energieonderzoek. Van de subsidies gaat driekwart naar fossiele brandstoffen als steenkool en gas. „Energiebronnen waar we eigenlijk vanaf willen”, zegt Cardozo. „De industrie investeert wel wat in duurzame bronnen, maar als Shell roept dat er harder naar olie gezocht moet worden, praat je ineens over een investering van 20 miljard. Tussen Rusland en de EU woedt nu een felle strijd over de energievoorziening, maar de energieproblemen van de lange termijn komen niet ter sprake.”

Ook Nederland moet verder kijken. Volgens Cardozo kunnen Nederlandse ondernemingen en kennisinstellingen in ITER een belangrijke rol spelen. Fysici van FOM Rijnhuizen hebben twee instrumenten ontworpen die voor de reactor cruciaal zijn. Samen met anderen moeten die nu verder worden ontwikkeld. Ook de overheid moet er geld in steken. Daarvoor wordt een beroep gedaan op de pot aardgasbaten die wordt gebruikt voor onderzoek. Cardozo: „Wat is er mooier dan de inkomsten uit een fossiele brandstof in te zetten voor de ontwikkeling van duurzame alternatieven voor volgende generaties?”

Een technicus in een experimenteel deel van de kernfusiereactor ITER die in het Franse Cadarache gebouwd gaat worden.