Over Darwin raken we niet uitgepraat

Zijn theorie is anderhalve eeuw oud, en we zijn er nog lang niet over uitgepraat. En een jaar Darwin zal niet genoeg zijn, we hebben nog decennia nodig, zo niet eeuwen.

Er kan niet genoeg over geschreven worden. Ik geniet van alles wat onze wetenschapsredacteuren over de evolutiebiologie schrijven. Veel lezers hebben dat ook, merk ik. Zoals we eindeloos kunnen bomen over onze calvinistische volksaard, zo raken we niet uitgepraat over de vraag waar wij, en al die andere wezens, vandaan komen. Daarom: ruim baan voor Darwin in de kolommen, en niet alleen omdat dit jaar wordt herdacht hij tweehonderd jaar geleden werd geboren.

De evolutietheorie schittert door eenvoud. Maar die eenvoud is bedrieglijk. Dat blijkt ook wel uit de vele misverstanden die nog altijd de ronde doen over Darwins theorie. Zoals het misverstand dat individuele organismen zich aanpassen aan hun omgeving. Dat is zeggen dat de zon om de aarde draait. Want de genetische veranderingen zijn toevallig, en het zijn de veranderende omstandigheden die zorgen dat het ene organisme betere overlevingskansen heeft dan een soortgenoot.

Van misverstanden heeft niet alleen de evolutietheorie last. Er wordt lof gezongen op het menselijk brein, maar veel zaken kan het niet aan. Hoeveel prachtige verhalen de wetenschapsredactie ook schrijft, voor relativiteitstheorie, quantummechanica en zelfs kansberekening lijkt de hersenpan te klein. Ook de mijne.

Nu is dat wetenschap die je zonder veel schade kunt negeren. Met de evolutietheorie lukt dat niet, want die gaat over ons. Die vertelt hoe onze soort is ontstaan, waar we vandaan komen, en een enkele waaghals in de biologie durft zelfs te voorspellen waar we naartoe gaan. Daar willen we alles over weten.

Maar hierin schuilt wellicht het grootste misverstand rond de evolutietheorie; het idee dat die over ons gaat. We kunnen de verleiding niet weerstaan onszelf te zien als het slothoofdstuk van de evolutie, de kroon op de Schepping. Sinds Darwin een paar begrijpelijke principes heeft aangereikt, zoals genetische variatie, het overleven van de beste aangepaste, en natuurlijke selectie, zien we een rechte lijn van de allereerste bacterie naar de mens, van primitiviteit naar een perfectie die nooit meer overtroffen zal worden.

En we weten dat het onzin is. Als we ter wereld komen moeten we eerst jaren worden vertroeteld voor we zelfstandig kunnen overleven. En dan duurt het nog lang voor we een eerste zinvolle gedachte kunnen ontwikkelen.

De mens is de meest omslachtige weg naar voortplanting en dood. Hij onderscheidt zich van het dier als het om intelligentie gaat, en dat is een enorm verschil, maar in veel opzichten worden we door het dierenrijk afgeserveerd. Of de mens het evolutionaire succes is dat hij denkt te zijn, staat nog te bezien. Hij moet het nog maar bewijzen.

Want die rechte lijn van primiviteit naar perfectie bestaat niet. De evolutie van het leven op aarde heeft ook stilstand en achteruitgang gekend, dode takken die toch minder succesvol bleken. Het ging niet van goed naar beter naar best. Het leven heeft zich grillig ontwikkeld, langs kromme paden, met tal van mislukkingen, en veel toeval.

De evolutie van leven op aarde is een chaotisch proces. Dat is vervelend. Want chaos, daar heeft het menselijk brein het moeilijk mee. En het idee dat we niet de absolute perfectie zijn gaat er lastig in. De wetenschapsredactie heeft nog veel te tikken, ook na dit Darwin-jaar.