23. Jan Rotmans

Er is al een grote slag gemaakt

Jan Rotmans gelooft er heilig in dat burgers de verandering brengen, niet de overheid. De hoogleraar blijft zelf ook niet achter zijn bureau zitten: „Ik moet de barricaden op.”

De economische crisis verdringt de zorgen om het milieu, zo meldde Trouw onlangs op basis van een opinieonderzoek. Jan Rotmans vindt het een flauwe conclusie. Zo’n momentopname zegt volgens de wetenschapper niks over de mentaliteitsverandering die gaande is. De duurzame samenleving komt er gewoon.

Het is geen naïef optimisme, verzekert de hoogleraar transitiemanagement aan de Erasmus universiteit. Rotmans was een van de jongste professoren ooit en heeft een indrukwekkende lijst publicaties op zijn naam staan over klimaatverandering en duurzame ontwikkeling. „Het is mijn vak om te ontleden hoe een samenleving verandert. Toen ik het 25 jaar geleden over klimaatverandering had, dachten mensen nog dat het probleem niet bestond. Een handvol wetenschappers was ermee bezig, nu duizenden. Er is veel kennis en mensen voelen het ook om zich heen dat gletsjers smelten, dat natuurijs bijzonder wordt. Ze denken na over hun voeding, over energiebesparing en over hun leefstijl. Er is al een enorme slag gemaakt.”

Daar komt bij dat hij dagelijks contact heeft met burgers die de samenleving werkelijk verduurzamen. „Zij vormen een niet te stuiten macht. Ik ken honderden initiatieven, de energie spat er af. Als je dat ziet, kun je alleen maar optimistisch zijn.”

Er moet nog wel heel wat gebeuren. „Wat duurzaamheid betreft hangt Nederland onderaan de middenmoot.” Rotmans verwacht niet dat de grote omslag van de overheid komt. „We zijn overgeorganiseerd. Elk nieuw initiatief wordt eerst doorgerekend door het Centraal Planbureau en dan kost het al gauw te veel. Men denkt in rekenmodellen en cijfers. Ik heb zelf bij het RIVM gewerkt, ik weet hoe dat gaat. Natuurlijk kost zonne-energie veel geld, maar kijk eens hoe het de CO2-uitstoot vermindert. Duitsland heeft met zijn investeringen in zonne-energie 250.000 banen gecreëerd. Wij 400.”

De overheid is ook niet heel dwingend nodig. „Natuurlijk moet er een visie zijn, maar uit tal van onderzoeken blijkt dat je een mentaliteitsverandering niet kunt afdwingen. Er is een radicale omslag nodig, op het gebied van energie, mobiliteit, de omgang met elkaar. We moeten afstappen van ons materialisme. De overheid moet ruimte en inspiratie bieden. Is er eenmaal kennis en bewustzijn, dan komen de wetten vanzelf.”

Hij helpt dat bewustzijn alvast een handje. Drift, zijn kennisinstituut aan de Erasmus, lanceerde vorig jaar de Urgenda: een urgente agenda voor een duurzame toekomst, met een concreet stappenplan. Allereerst zijn icoonprojecten benoemd: duurzame initiatieven van enthousiaste koplopers. Volgend jaar moeten alle campussen van de universiteiten klimaatneutraal zijn, zo is de ambitie – bij de Erasmus schiet het nog niet op, erkent Rotmans. Het jaar daarop komt er een minister voor Duurzame Ontwikkeling en over tien jaar staan er tienduizend windmolens voor de kust.

„Klimaatverandering en milieuvervuiling zijn loodzware problemen, met zo’n verhaal motiveer je mensen niet. Mijn kinderen begonnen zich af te vragen wat ik nou eigenlijk deed om die duurzaamheid voor elkaar te krijgen. Ik moest achter mijn bureau vandaan, de barricaden op.” Elke drie dagen spreekt hij ergens in het land, bij gemeenten, maar ook bij bedrijven als Eneco of Philips. Zijn collega’s worden wel eens gek van hem, weet Rotmans. „Maatschappelijk veranderingswerk past kennelijk niet bij een hoogleraar. Maar ik wil laten zien wat duurzaamheid in de praktijk betekent.”

Zo heeft de Urgenda de ontwikkeling van een drijvende stad uitgeroepen tot icoonproject. Hoogwaardige bouw, innovatief, waarmee we ons echt kunnen onderscheiden, gelooft Rotmans. „Bij een experiment in de Rotterdamse haven merken we dat je elke ruimte moet bevechten. Een drijvend paviljoen valt niet onder het bouwbesluit, ook de brandweer wordt zenuwachtig. Maar uiteindelijk is met duurzaamheid geld te verdienen. Straks verplaatsen we ons op een gezonde manier, leveren wegen energie en zijn onze drijvende steden klimaatbestendig: geweldige exportartikelen.”

Het idee van transitiemanagement is dat je verbindt, versnelt en opschaalt, doceert de hoogleraar. „Er gebeurt al heel veel, maar men weet het niet van elkaar. Dus geven we al die regionale en lokale initiatieven bekendheid. Doen we dat consequent, dan kunnen we opschalen en gaat de overheid om. Niet de ego’s, maar de mannen en vrouwen die hun nek uitsteken horen volgens Rotmans in de Duurzame 100. Zoals Peter van Dommele, die dakbedekking ontwikkelt die fijnstof en CO2 bindt en energie opwekt. „Dat zijn de helden. Zij trekken de maatschappij richting duurzaamheid.”