Stroom aan gratis producten en diensten heeft een prijs

Films, muziek, informatie. De moderne consument betaalt er niet meer voor. Dat klinkt fantastisch, maar er kleven nadelen aan.

Op zoek naar een koophuis? Door gratis zoeksites als Funda en Jaap schakelt bijna niemand daar nog een makelaar voor in. In welke tijd leefde Multatuli ook al weer? Wie dat wil weten, bladert zelden meer in een dure encyclopedie. Wikipedia geeft het anwoord met een paar muisklikken ook. En het kost bovendien niks. Benieuwd naar het nieuwste album van U2 of die nieuwe film waar Kate Winslet een Oscar voor kreeg? Illegaal maar gratis downloaden is zo gebeurd. En hoe zou het gaan met die verre nicht in Australië? Daar pak je niet je telefoon voor, maar de computer of iPhone. Daarmee kun je (bijna) gratis via Skype bellen met wie dan ook op de aardbol.

De moderne consument is er gewend aan geraakt om veel producten, diensten en informatie voor niks te krijgen. Deze zogenoemde vergratisering grijpt al enige tijd wild om zich heen.

Een ticket boeken we niet meer bij een reisbureau. Op internet kunnen we kosteloos prijzen vergelijken en boeken. En wie thuis geen internetverbinding heeft, gaat uren in een café met wifi (gratis draadloos internet) zitten surfen en beperkt zich tot één kop koffie. Maar de vergratisering speelt zich niet alleen op het internet af. Waarom een krant kopen als Metro, Spits en De Pers gratis worden uitgedeeld?

Fred van Raaij, hoogleraar economische psychologie aan de Tilburgse universiteit, maakt zich zorgen om deze ontwikkeling. „Hierdoor zijn mensen ook steeds minder bereid om te betalen voor het lidmaatschap van een politieke partij, vakbond of vereniging. Ik ben een tijdje voorzitter geweest van de Consumentenbond en daar hadden ze ook steeds meer moeite om leden te werven.” Van Raaij vreest een afname van de solidariteit. „Vroeger werd je lid van dit soort organisaties vanwege de goede zaak of om een vuist te maken tegen de bedrijfstop. Nu zijn mensen vooral bezig met de vraag: wat levert het mij persoonlijk op? Het idee dat je premie betaalt zodat anderen daarmee geholpen kunnen worden, is achterhaald. De nieuwe consument is een stuk egoïstischer.”

Huub Nelis van communicatiebureau Young Works ziet deze ontwikkeling bij zijn doelgroep ook. „Jongeren snappen de meerwaarde van lidmaatschappen niet. Of ik nou lid word van een omroep of niet, ze zenden toch wel programma’s uit, is hun gedachte. Ze zijn minder geneigd zich ergens langdurig aan te verbinden. Omroepen moeten nieuwe leden steeds vaker met cadeautjes lokken. Voor deze generatie is gratis heel normaal geworden. Kranten zoals Metro en Spits zijn er in hun herinnering altijd geweest. Als je dan aan ze vraagt hoe ze denken dat die kranten hun geld verdienen, hebben ze geen idee.”

„Maar veel wat gratis lijkt, is het niet”, waarschuwt Gerrit Antonides, hoogleraar economie van consumenten en huishoudens aan de Wageningen Universiteit. „Soms moet je je voor bepaalde diensten registreren en dan worden je contactgegevens verhandeld aan derden die je dan weer met reclame kunnen verleiden tot aankopen. Maar gratis betekent soms ook dat je minder kwaliteit kunt verwachten.”

Tegelijkertijd heeft alles wat gratis is ook een betrekkelijke waarde gekregen voor jongeren, zegt Nelis van Young Works.

„Gratis is niet exclusief. Dus producten en diensten waar je wel voor moet betalen, kunnen dan een grote aantrekkingskracht krijgen. Dat is de tegentrend van de vergratisering.”