De bal ligt bij het CDA

In het CDA ligt regeren met de PVV van Geert Wilders gevoelig. Ook een coalitie met VVD en PvdA stuit op verzet. Toch lijkt de sleutel van de formatie nu in christen-democratische handen te liggen. „Ons past ook bescheidenheid. Niet alleen Wilders moet over de brug komen. Wij ook.”

Als Geert Wilders de scherpe kantjes van zijn programma afhaalt, en als hij goeie ministers naar voren schuift, dan zou CDA’er Hubert Bruls, burgemeester van Venlo, werkelijk niet weten wat er tegen is op een regering van VVD, PVV en CDA. Sterker: „Ik ben er klaar voor.”

Het CDA heeft het wekenlang afgehouden, maar CDA-leider Verhagen moet van informateur Lubbers nu toch in gesprek met PVV. Vandaag beslist de fractie erover.

Het advies van oud-Kamerlid Bruls is duidelijk: praten! „Het gat op rechts moet onverkort worden verkend”, zegt hij. „Al was het maar om te toetsen of de PVV echt wil regeren. Over de inhoud kunnen PVV, VVD en CDA het snel eens worden. De hypotheekrenteaftrek blijft gewaarborgd, er komt een strak veiligheidsbeleid, we gaan de gigantische regeldruk aanpakken. Maar er is ook nog zoiets als toon en stijl. Als Wilders beledigend blijft tegenover bevolkingsgroepen, dan kan het niet.”

In het zuiden heeft het CDA enorme klappen gekregen. Bruls benadrukt dat het gros van de voormalige CDA-stemmers níet is overgestapt naar de PvdA, SP of GroenLinks. Noord-Brabantse kiezers zijn uitgeweken naar de VVD, in Limburg stapten ze massaal over op de PVV. Het CDA moet met die teleurgestelde weglopers rekening houden, vindt Bruls. „Het is zelfs arrogant om dat niet te doen. Oude politiek.”

„Je moet proeven en snuiven wat er leeft onder de mensen”, zegt Bruls. „Het slechtste wat we kunnen doen, is tegenstellingen blijven cultiveren en om de hete brij heenlopen. De Haagse scheidslijnen worden hier helemaal niet zo beleefd. We moeten aansluiten bij de dilemma's die er in het land leven. Mensen zijn niet naar de PVV gelopen omdat ze de toon van Wilders zo aantrekkelijk vinden. Nee, er is onrust, over veiligheid, over wat er op wereldniveau allemaal gebeurt.”

De aansluiting met de VVD is voor zijn partij logisch, vindt Bruls. Ook interim-partijvoorzitter Henk Bleker zei deze week dat CDA en VVD elkaar in de formatie ’bij de hand’ moeten blijven houden. In economisch opzicht staan ze immers heel dicht bij elkaar. Bovendien werken de twee in een regering doorgaans soepel samen.

Maar een coalitie van dit tandem met de PvdA, zoals CDA-leider Verhagen eigenlijk wil, dat ziet Bruls helemaal niet zitten. „CDA en PvdA moeten na de val van het kabinet even niets van elkaar hebben”, analyseert de Venlose burgemeester. „PvdA en VVD liggen mijlenver uit elkaar, zo bleek bij de mislukte onderhandelingen over Paars-plus. En de PvdA wil niet. Zo’n middencoalitie is niet-kiezen, stagnatie, het wordt een grijs kabinet waar niemand gelukkig van wordt. Dit wordt noodlottig voor alle drie de partijen. Dan kan het CDA beter in de oppositie gaan zitten.”

Aanvankelijk leek het erop dat het CDA sowieso liever in de oppositie wilde, om te herstellen van de twintig zetels verlies, en om te vernieuwen. Oud-voorzitter Helgers schreef in Christen Democratische Verkenningen dat regeringsverantwoordelijkheid het noodzakelijke ’herbronnen’ in de weg staat. Met kabinetscompromissen zet je geen heldere partijlijnen uit, aldus Helgers.

Anderhalve maand na de verkiezingen lijkt het erop dat CDA’ers meer neigen naar de positie van Gerd Leers, oud-burgemeester van Maastricht. Die stelde dat het CDA juist moet regeren én vernieuwen tegelijkertijd: „Mensen kijken toch naar een partij die bereid is verantwoordelijkheid te nemen en zaken voor elkaar te krijgen.”

Daar komt bij dat de druk op het CDA steeds groter wordt, nu Paars-plus is mislukt. Maar met wie moet er geregeerd worden? Samenwerking met de PVV ligt zeer gevoelig. Al voor de verkiezingen was er kritiek dat het CDA de PVV niet wilde uitsluiten als potentiële regeringspartner. Na 9 juni werden die geluiden alleen maar sterker. De ene na de andere prominent waarschuwde voor een scheuring in de partij als Wilders in beeld zou komen.

„Ja, er moeten nog wel een paar mensen de Rubicon over, inclusief Verhagen”, concludeert Hubert Bruls in Venlo, die er trouwens op wijst dat ’al die tegenstanders van boven de rivieren komen’. Bruls verwacht zeker discussie in de partij als er alsnog samenwerking wordt gezocht met de PVV. „Maar niet alleen van de kant van de tegenstanders”, waarschuwt hij. „Ik laat me niet gijzelen door mensen die zeggen dat ze opstappen. Als er een middenkabinet komt, heb ik daar grote bezwaren tegen. Die zal ik ook zeker laten horen.”

Tot de voorspelde splitsing in het CDA ziet Bruls het niet komen. Hij heeft de indruk dat de heftigheid van de eerste reacties er nu een beetje af is. Natuurlijk blijven er partijgenoten die een coalitie over rechts niks vinden. Maar een revolte is er naar zijn waarneming niet gaande. Hoe de krachtverhoudingen precies liggen, wordt pas duidelijk als een speciaal partijcongres de onderhandelingsresultaten beoordeelt.

Dat het partijbestuur de leden heeft beloofd dat zij het uiteindelijk mogen zeggen of het CDA gaat regeren – een unicum in de geschiedenis van de partij – is voor Doekle Terpstra een ’vertrouwenwekkend signaal.’ Terpstra, oud-CNV-voorzitter en nu voorzitter van de HBO-raad, strijdt al jaren tegen het gedachtengoed van Wilders. Hij noemde het ’ondenkbaar’ dat zijn partij in een kabinet zou stappen met de PVV. Als dat toch gebeurde, zou hij afhaken.

Hoe zit dat nu? „Het sentiment van toen is bij mensen zoals ik sinds de verkiezingen nog hetzelfde”, zegt hij. Maar er zijn voor hem wel een paar dingen die hem hebben gerustgesteld, en hij denkt dat dat voor meer mensen geldt. Het partijbestuur geeft de achterban in feite vetorecht, dat is één. En hij is geweldig te spreken over de manier waarop voorman Verhagen de formatie tot nu toe heeft aangepakt.

Verhagen weigerde met Wilders (en de VVD) om de tafel te gaan zitten zolang de PVV grondrechten wil inperken voor moslims. „Verhagen heeft de afgelopen weken heel verstandig geopereerd, daar voel ik me senang bij”, meldt Terpstra. „Ook als minister van buitenlandse zaken is hij heel uitgesproken over de PVV. Hij heeft een solide opvatting over waar het CDA in dezen staat. Daar heb ik het volste vertrouwen in.”

Verhagens opstelling gisterochtend bevestigde Terpstra alleen maar in dat beeld. De CDA-leider sprak zich uit voor een coalitie met PvdA en VVD, de ’Oranjecoalitie’, die Terpstra ook bepleit maar waarover de PvdA weigert te praten.

Verhagen onderstreepte ook voor de zoveelste keer de punten die Wilders moet inslikken alvorens het CDA met de PVV wil praten. „Ik ben ervan overtuigd dat Verhagen geen majeure concessies gaat doen aan het gedachtengoed van het CDA. Hij heeft een rechte rug en dat waardeer ik zeer”, zegt Terpstra.

Ook de jonge christen-democraten verenigd in het CDJA zijn voorstander van een kabinet over het midden. Niet dat dat ideaal is, zegt bestuurslid Paul Schenderling. „Maar het landsbelang gaat nu boven het partijbelang. En over het midden is beter dan met de PVV.”

Net als Terpstra vindt hij het onbegrijpelijk en onverantwoordelijk dat de PvdA die optie blokkeert en het CDA in de armen van Wilders drijft.

Voor het CDJA kan de partij een rondje praten met Wilders overslaan. Als Wilders vooraf niet wil erkennen dat moslims dezelfde grondrechten hebben als andere Nederlanders, doet hij dat aan tafel ook niet, redeneren de jonge CDA’ers.

Bestuurslid Schenderling ziet het scenario al voor zich: „Verhagen kan met Wilders gaan praten, maar ik geef hem weinig kans. Dat wordt een lange praatronde, en vervolgens concluderen we dat het rechtsstatelijk niet kan. Als je dat vooraf al weet, zeg dat dan, dat is helder tegenover de burgers en tegenover de PVV. Dat is transparant.”

Doekle Terpstra vindt het juist de hoogste tijd dat Wilders ’wordt uitgedaagd.’ „Hij komt veel te makkelijk weg. De PVV moet in de positie worden gebracht dat ze kleur moet bekennen.” Dat Wilders voor gedoogsteun voelt aan een minderheidskabinet van CDA en VVD is voor Terpstra een teken aan de wand. „Als de PVV echt moet onderhandelen over een nieuw kabinet, moet ze met de billen bloot en concessies doen. Met gedoogsteun hoeft dat niet. Wilders zoekt de uitgang dus alweer.”

In het zuiden schat Bruls de houding van de in zijn plaats geboren Wilders anders in. Hij denkt dat de PVV-leider bereid is water bij de wijn te doen, en dat zijn kiezers dat ook wel begrijpen. Bruls: „Ik heb nog nooit een PVV-kiezer ontmoet die serieus voor de kopvoddentaks is, of die de Koran wil verbieden. Wilders moet laten zien dat hij wil inleveren, en ik heb indicaties dat dat er wel inzit. Het CDA kan eisen stellen, en die zijn terecht. Maar ons past ook bescheidenheid. Niet alleen hij moet over de brug komen. Wij ook.”