De dodo had last van een opwarmend klimaat

Op het eiland Mauritius in de Indische Oceaan graaft een Nederlands onderzoeksteam deze maand naar botten van de dodo. Daarnaast zoeken ze naar sporen van klimaatverandering die het eiland heeft doorgemaakt. Was de dodo slachtoffer van verdroging?

Het was een grote verrassing voor Kenneth Rijsdijk toen hij vijf jaar geleden botten vond in een moeras op Mauritius.

Rijsdijk was in 2006 als geoloog voor onderzoeksbureau TNO op het eiland. Hij reconstrueerde aan de hand van bodemmetingen hoe het eiland eruit zag toen de eerste Nederlandse kolonisten in de 16e eeuw voet aan wal zetten. Op tien kilometer afstand van de oude Nederlandse VOC-nederzetting fort Frederik Hendrik stuitte hij op een immens massagraf. In het moeras van Mare aux Songes vond hij beenderen en snavels van de beroemde, in de 17e eeuw uitgestorven dodo.

Maar dat was niet het enige. Rijsdijk vond er ook botten en schilden van reuzenschildpadden, resten van zangvogels, planten, vleermuizen en zelfs insecten. De dodo-resten maken maar ongeveer 10 procent uit van het totaal aantal fossiele resten in het moeras. Geschat wordt dat in Mare aux Songes, met een oppervlakte van zo'n vier voetbalvelden, ruim een half miljoen dieren verborgen zitten.

„Een walhalla voor wetenschappers”, vertelt Rijsdijk aan de telefoon vanaf Mauritius. „Op aarde zijn maar weinig fossielenvindplaatsen, die zo rijk zijn en zoveel diverse fossielen herbergen.

Het eiland is bijzonder omdat het minder dan 500 jaar geleden gekoloniseerd is door mensen. De kolonisatie in 1638 en de veranderingen die daarmee gepaard gingen, zijn uitgebreid gedocumenteerd. Bijvoorbeeld wanneer nieuwe diersoorten zijn geïntroduceerd.

Ook de ontbossingsgeschiedenis is helemaal in kaart gebracht. 98 procent van de oorspronkelijke vegetatie is verdwenen. De teloorgang van het ecologische systeem is helemaal vastgelegd. Zelfs bij bekende bewoonde eilanden als Paaseiland of Hawaï is dat niet bekend.”

Sinds zijn ontdekking komt de geoloog elk jaar terug om verder te graven in het graf. Hij is sinds 2006 onderzoeksleider van het Dodo Research Programme voor het Nederlands Centrum voor Biodiversiteit (NCB) Naturalis.

Opmerkelijk is dat de dieren in het massagraf allemaal rond dezelfde tijd zijn gestorven, zo'n 4200 jaar geleden.

Er zijn aanwijzingen dat het moeras onder invloed van een opwarmend klimaat droogviel en dat de gevolgen hiervan leidden tot de massale sterfte.

Om te onderzoeken wat er precies gebeurde, zijn verschillende onderzoeksinstituten betrokken bij het dodo-project. Paleontologen van Naturalis en het Natural History Museum Londen graven samen om het eerste volledig intacte dodo-skelet te vinden, het leefgebied van de dodo te reconstrueren en de doodsoorzaak van de dieren in het massagraf te achterhalen.

Om de klimaatverandering van de afgelopen 50.000 jaar te bestuderen, haalt het instituut voor biodiversiteit van de Universiteit van Amsterdam fossiele stuifmeelkorrels uit de vulkaanmeren in Mauritius. Biologen van Naturalis bestuderen boomringen en het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek haalt koraalkernen uit het rif van Mauritius. Hieruit is af te leiden hoe deze organismen over langere tijd reageerden op seizoenswisselingen. Het Delftse waterbouwkundig instituut Deltares verricht grondwatermetingen om te bepalen wat de effecten zijn van extreme droogte op de beschikbaarheid en kwaliteit van water.

Daarnaast doet Naturalis onderzoek naar 8000 jaar oud DNA uit fossiele zaden. Rijsdijk: „Je hebt heel veel disciplines bij elkaar nodig als je echt wilt begrijpen wat hier 4000 jaar geleden gebeurd is. Het zijn allemaal stukjes van een puzzel”

„Met alle gegevens hebben we een fantastische mogelijkheid om veranderingen in klimaat en de gevolgen daarvan, in kaart te brengen. We zien al dat het leven op eilanden veerkrachtig reageert op veranderingen.”

Duidelijk is in ieder geval wel dat de massasterfte 4000 jaar geleden niet zorgde voor het uitsterven van dieren op Mauritius. Rijsdijk: „De afgelopen miljoenen jaren zijn er nauwelijks soorten echt uitgestorven. Maar je ziet dat als de mens erbij komt, dat wel gebeurt.”

Dit jaar is ook wetenschapsvoorlichtster Astrid Kromhout van Naturalis mee op expeditie. Zij houdt een weblog bij dat u kunt volgen in ons Dodo-dossier.