Het goudalgje smult van de blauwalg

Voor bestrijding van de blauwalg – dé zomerplaag van open zwemwater – zijn verschillende methoden ontwikkeld. Geen een pakt het kwaad bij de wortel aan, zegt aquatisch bioloog Ellen van Donk. Zij zoekt de oplossing in de natuur zelf: organismen die de blauwalg opeten.

De blauwalg houdt van hot. Als de thermometer, zoals nu, niet meer onder de 20 graden wil zakken, voelt deze alg zich als een vis in het water. De waterbeheerders krijgen het benauwd, want het blauwe spook duikt weer overal op. In vrijwel alle provincies zijn al zwemverboden afgekondigd voor meren en plassen met rustig, lichtarm en voedselrijk water, want daarin ontwikkelen blauwalgen zich als de beste. Drijvend aan het wateroppervlak vormen ze een olieachtige laag. Als de laag dikker wordt en de algen minder ruimte hebben, sterven ze af. Uit de groenachtige, stinkende brij komen toxische stoffen vrij die schadelijk kunnen zijn voor mens en dier.

De blauwalg is populair onder wetenschappers en bestrijders. Voor het verdrijven van de blauwalg zijn al diverse methoden ontwikkeld. In het Zeeuwse Tholen is geëxperimenteerd met ultrasone trillingen; deze trillingen brengen het water in beweging waardoor er extra zuurstof ontstaat. Wageningse wetenschappers introduceerden een methode om fosfaat, een belangrijke voedingsstof voor de blauwalg, te binden aan de bodem. Een methode die succes lijkt te hebben en waarop inmiddels octrooi is aangevraagd, kwam van de Universiteit van Amsterdam en ingenieursbureau Arcadis. Zij voegden vorig jaar waterstofperoxide toe aan het water in een recreatieplas. Na behandeling bleek de blauwalg voor ongeveer 95 procent te zijn verdwenen en kon het zwemverbod worden opgeheven.

Het bezwaar van al deze maatregelen is dat ze het kwaad niet bij de wortel aanpakken. Ellen van Donk, aquatisch bioloog bij het Nederland Instituut voor Ecologisch onderzoek NIOO-KNAW in Nieuwersluis, vindt dat er gezocht moet worden naar natuurlijke systemen. „Biologisch beheer is ons uitgangspunt. Ik ben daarom op zoek naar organismen die de blauwalg kunnen opeten. Wij zagen in het IJsselmeer dat de blauwalgen niet de overhand kregen door de daar aanwezige driehoeksmossel. Dat hebben we in het laboratorium onderzocht en ja, de driehoeksmossel versnaperde zonder problemen de giftige blauwalg. Er is één probleem: de driehoeksmossel gedijt alleen op een harde bodem. De meeste van onze plassen hebben zandige bodems.”

Van Donk deed afgelopen jaar min of meer bij toeval een spectaculaire vondst. „We onderzochten de vorming van drijflagen van blauwalgen in het laboratorium. Op een ochtend waren alle blauwalgen verdwenen, tot grote schrik van mijn promovendus die dacht dat hij weer opnieuw moest beginnen. Ik riep: ’Kijk toch door de microscoop, dan kun je zien wat er gebeurt’. Wat bleek: er zat een heel klein goudalgje in dat alle blauwalgen had opgegeten. We hebben het goudalgje geïsoleerd en zagen dat hij niet alleen de blauwalg verorbert, maar dat hij ook het gif kan afbreken. Bij andere bestrijdingsmethoden gaat het gif niet kapot maar komt het vrij in het water.”

De goudalg ochromonas kan in labexperimenten in vier dagen tijd meer dan negentig procent van de aanwezige blauwalgen opeten. Van Donk: „Deze goudalg eet van twee walletjes. Hij kan leven als een plant en als een dier, door het eten van algen en bacteriën, en dat maakt hem succesvol. We hopen nu dat deze goudalg ingezet kan worden voor biologische bestrijding van blauwalgen in natuurlijke wateren. Kijk naar de biologische bestrijding in de groenten- en fruitteelt: spintmijten worden door hun natuurlijke vijand de roofmijt bestreden. De blauwalgen zouden zo ook teruggefloten kunnen worden door de goudalg. Dan ontstaat er een biologisch dynamisch evenwicht.”

Er is haast geboden met het onderzoek. Van Donk: „Wij nemen nu op kleine schaal proeven met buitenwater waarbij we de natuurlijke omstandigheden zoveel mogelijk nabootsen. Blauwalgen zijn een wereldwijd probleem. Met name in warme gebieden waar veel mensen wonen en de vervuiling groot is, slaat de blauwalgenplaag toe. Het is niet voor niets dat ook Chinese wetenschappers de goudalg hebben ontdekt. Volgend jaar is er een groot congres in China. Dan zullen we horen of zij verder zijn dan wij.”