Uitslag legt grote verantwoordelijkheid bij Rutte en Cohen

Terugkeer van de liberale en vrijzinnige partijen naar het niveau van de jaren negentig; vaste voet voor een nationalistische en islamvijandige partij; en een dreun voor de christelijke partijvorming. De verkiezingsuitslag laat een Nederland zien dat zijn seculiere karakter sterker dan ooit politiek uitdrukt, ook in een beweging die reden geeft tot bezorgdheid over de maatschappelijke vrede. Een Paars-plus coalitie van de winnaars VVD, D66 en GroenLinks en een PvdA die zich vrijwel handhaaft, ligt het meest voor de hand. Voor de christelijke partijen is er aanleiding voor diepe bezinning.

De grootste verrassingen van deze verkiezingen zijn de winst van de PVV, die veel forser uitpakte dan de opiniepeilingen deden veronderstellen, en het historische dieptepunt dat het CDA bereikte. Het verlies van de christen-democraten betekent dat voor het eerst een zittende premier uit het Torentje is weggestemd. Jan Peter Balkenende heeft daar de consequentie aan verbonden door het leiderschap van de partij neer te leggen.

Dat is tragisch voor hem persoonlijk en in een aantal opzichten onverdiend na zijn inspanningen in het afgelopen decennium, maar onvermijdelijk. Het partijbestuur heeft alle reden zich af te vragen of Balkenende na de val van zijn vierde kabinet wel de meest passende lijsttrekker was. Er waren voldoende signalen dat acht jaar genoeg was – het zou tussen haakjes niet slecht zijn het premierschap aan ten hoogste twee ambtstermijnen te binden.

De PVV is de grootste winnaar, maar er is geen reële kans die winst te verzilveren. Links en rechts houden elkaar vrijwel in evenwicht, zodat regeren over de ene dan wel andere boeg onmogelijk is. Dat noopt ertoe naar mogelijkheden 'door het midden' te kijken. Daarbij ligt een liberaal-sociaal-democratische coalitie meer in lijn met de uitslag dan een coalitie waarvan het gedemoraliseerde CDA deel uitmaakt.

Deze uitslag legt een grote verantwoordelijkheid bij de aanvoerders van VVD en PvdA, Rutte en Cohen, een nieuw evenwicht te zoeken tussen individu en gemeenschap in een land dat door de globalisering van samenstelling en karakter verandert. De verontrustende, maar serieus te nemen opmars van de PVV maakt die opgave net zo urgent als het bestrijden van de economische crisis. Gezien de extreme positionering van deze partij is het niet onlogisch het antwoord vanuit het gematigde midden te ontwikkelen.