Het dilemma van het stadsgroen

Het schaarse groen in stadsgebieden is vaak inzet van een belangenstrijd. De verhuizing van Amsterdamse schooltuintjes is er een goed voorbeeld van. Omwonenden strijden voor behoud van natuur, voor het stadsdeel weegt natuureducatie voor stadskinderen het zwaarst.

In totaal 1570 protesthandtekeningen hebben de buurtbewoners aangeboden aan het bestuur van het Amsterdamse stadsdeel Zuideramstel. Maar zal het ook iets uithalen? Het kan en mag toch niet zo zijn, vinden ze, dat dat kleine maar mooie natuurgebiedje wordt opgeofferd voor de aanleg van zeshonderd schooltuintjes? Natuurlijk hebben ze niets tegen schooltuintjes, maar waarom juist in dit stukje groen, waarvan zoveel ouderen, kinderen, natuurliefhebbers en toeristen dagelijks gebruikmaken en genieten? Kunnen ze niet ergens anders?

De ophef over de dreigende verhuizing van de Dr. Alma schoolwerktuinen naar het natuurgebiedje aan de Kalfjeslaan, op de rand van Amsterdam en Amstelveen, is een treffend voorbeeld van de belangenstrijd die altijd weer oplaait wanneer het zoveelste spaarzame restje groen in de dichtbebouwde Randstad dreigt te verdwijnen of een andere bestemming krijgt.

De Dr. Alma schoolwerktuinen liggen in het grootstedelijke gebied van de Dienst Zuidas, die de komende jaren het ’Kenniskwartier Zuidas’, aan weerszijden van de De Boelelaan, wil uitbreiden. Dat kenniskwartier moet een geheel worden van universiteit, hogescholen, wonen en voorzieningen, met bijzondere aandacht voor kruisbestuiving met de bedrijven van de Zuidas. Onderdeel van de uitbreiding is nieuwbouw van de Vrije Universiteit (VU), die daarvoor grond heeft geruild met de gemeente: de gemeente krijgt sportvelden van de VU en de universiteit krijgt het terrein waarop nu nog de schooltuinen zijn gevestigd.

Dus de tuintjes moeten daar weg. De Zuidas betaalt de verhuizing, en aan het stadsdeel Zuideramstel de taak om een nieuwe locatie te vinden. Drie mogelijke locaties vielen af – te klein, buurtprotest, ander project – met als gevolg dat alleen de Kalfjeslaan overbleef.

Ook daar is het buurtprotest fel, maar toch zette het stadsdeel door. Wethouder Henk Boes (CDA), verantwoordelijk voor de planontwikkeling tot nu toe: „Wij vinden het van groot belang dat alle Amsterdamse kinderen op de basisschool, ook als ze in de Pijp wonen op driehoog achter, tenminste één jaar een schooltuintje hebben, waar ze voor kunnen zorgen. Dat is zo belangrijk voor hun ontwikkeling. En dit is de beste locatie. Zo’n mooie plek, vlak aan de Amstel, maakt veel indruk op kinderen.”

Margo Alting, directeur van het Amsterdamse NME-centrum (Natuur en Milieu Educatie) dat de educatie op de schoolwerktuinen verzorgt, weet niet of de Kalfjeslaan een betere locatie is dan andere, want het NME heeft geen enkele inspraak in de locatiekeuze. Maar ze vindt het er wel prachtig. „Het is de bedoeling dat de kinderen één jaar lang een eigen tuintje hebben, dat heel anders is dan de stenige omgeving waarin ze opgroeien. Ik ben het met Henk Boes eens dat deze plek iets toevoegt aan de natuurbeleving van de kinderen. De oppervlakte is kleiner dan het oude terrein , maar de mooie groene omgeving vergoedt veel.”

Het plangebied wordt aan de noordkant begrensd door het ecolint Nieuwe Meer – Nieuw Diep, een ecologische verbindingsroute voor dieren die in of rond het water leven – van het Amsterdamse Bos tot het Amstelpark en de Amstel. Met dat ecolint wordt geen rekening gehouden, menen de buurtbewoners, als daar schooltuintjes komen. Wethouder Boes spreekt dat tegen: „Er is twaalf meter vrijgehouden, deels water, deels land, voor het ecolint. Het ruigste gedeelte blijft bestaan.” Maar of dat, samen met het lawaai van uitgelaten kinderstemmen, voldoende is om de kleine karekiet te lokken, waarvoor het ecolint onder meer was bedoeld?

De verontruste buurtbewoners wijzen er ook op dat het gebied zijn openbare en natuurhistorische karakter zal verliezen, wanneer er schooltuintjes worden aangelegd. Rose-Marie Dröes, actief in het verzet tegen de plannen : „Er komt een hek om de tuintjes. Dat betekent dat je er straks alleen overdag, tijdens schooluren, doorheen kunt lopen. En dan ook nog eens alleen van de lente tot de herfst, want ’s winters zijn ze gesloten.”

Dat is nu eenmaal het karakter van schooltuintjes, bevestigt wethouder Boes, maar dat ze ’s winters dicht zouden zijn, klopt niet, zegt hij. Ook dan zijn de tuintjes tijdens schooltijden vrij toegankelijk. Over de natuurhistorische waarde van het gebied zegt Boes: „Twintig, dertig jaar geleden was dit terrein één grote grasvlakte. Dat het er nu zo mooi uitziet, met veel bomen en ruige begroeiing langs het water, heeft de buurt aan de gemeente te danken. Alleen een stukje moerasbos dat buiten het plangebied voor de schooltuinen valt, heeft natuurhistorische waarde. Daar stond sinds 1670 de oude herberg ’t Kalfje, die is afgebrand en in 1967 gesloopt. Dat bos was de historische tuin van ’t Kalfje. Daarin mag dan ook niet zomaar worden gekapt. Door deze tuin leggen we voor de recreanten een nieuwe openbare wandelroute aan.”

Het bezwaar van de molenaar van de naast het terrein gelegen Riekermolen neemt het stadsdeel naar eigen zeggen wel degelijk serieus – een leslokaal aan de Kalfjeslaan zou de broodnodige wind voor zijn molen tegenhouden. „Juist om rekening te houden met de molen, wordt het leslokaal zoveel mogelijk in de westelijke hoek gebouwd.”

Het gebied rond de Kalfjeslaan is onderdeel van de rijksbufferzone. Volgens de buurtbewoners houdt dat in dat de (dag)recreatieve functie van het gebied moet worden verbeterd. Met de aanleg van schooltuintjes, die maar beperkt toegankelijk zijn, verslechteren de recreatiemogelijkheden juist, constateren ze.

Het stadsdeel legt vooral de nadruk op het andere doel van de rijksbufferzone: het tegengaan van verdere verstedelijking van de groene ruimte. Door schooltuintjes aan te leggen, is behoud van de groene ruimte juist gewaarborgd, is hun redenering.

Wethouder Boes: „In een rijksbufferzone zou je een klein hotel mogen vestigen, of een camping of een zorgboerderij. Zulke bestemmingen worden niet gezien als verdere verstedelijking. Dan verdienen schooltuintjes, die ook tot groene ruimte worden gerekend, toch veruit de voorkeur. Wij hebben al diverse aanvragen gehad van gegadigden die een hotel wilden vestigen op de oude plaats van ’t Kalfje. Daar zijn we met deze plannen ook in één keer vanaf. Want een hotel willen wij daar ook liever niet.”

De kritiek van de buurtbewoners dat er onvoldoende naar alternatieve locaties is gekeken, zoals het Amsterdamse Bos en de andere kant van de Kalfjeslaan, pareert het stadsdeel. Boes: „Het Amsterdamse Bos mag niet van de centrale stad, en de andere kant van de Kalfjeslaan is slechter toegankelijk, niet zichtbaar vanaf de weg en slecht bereikbaar voor bussen met kinderen. Bovendien is het er erg bebost, zodat veel bomen gekapt zouden moeten worden.”

Boes begrijpt de bezwaren van de omwonenden wel, vindt ruim 1500 handtekeningen ook ’echt niet niks’ en ’wil de bewoners zoveel mogelijk tegemoet komen’. „Maar dit is Amsterdam”, zegt hij. „Die tuintjes moeten ergens komen. Het probleem is altijd, waar? Een plekje dat niemand na aan het hart ligt, bestaat niet.”

Een definitieve beslissing over de schooltuintjes zal niet meer onder Boes worden genomen, maar door de nieuwe stadsdeelraad van Zuideramstel, na de installatie van een nieuw stadsdeelbestuur op 3 mei.

Het plan ligt ook ter beoordeling bij de provincie, die er op 26 april in de commissie ruimtelijke ordening voor de tweede keer over vergadert. De provincie moet toestemming geven aan bestemmingsplannen voor groengebieden aan de randen van de stad. SP en CDA zijn tegen het vestigen van schooltuinen in dit gebied, de PvdA en GroenLinks hebben om meer informatie gevraagd.

SP-woordvoerder Fred Gersteling: „Wij vinden dat er niet genoeg is gezocht naar alternatieven. Het plangebied ligt in een ecologische zone. De Stichting Beschermers Amstelland is ook tegen. Zo’n plan moet je uiterst zorgvuldig bekijken en onderbouwen. En dat ontbreekt in de voorstellen van stadsdeel Zuideramstel totaal.”