In een baan om Sobibor

We draaien rondjes. Rondjes om Sobibor, dat vernietigingskamp waar de aangeklaagde als bewaker zou hebben gewerkt. We kunnen niet anders. Over Sobibor is vrijwel niets bewaard, Sobibor is een leegte. Een gat. Een zwart gat,

Er verdween een kwart miljoen mensen in, onder wie een derde van de Nederlandse joden.

Drie dagen achtereen werd in die rondjes om dat kamp de historicus Dieter Pohl ondervraagd door de verdediger van Ivan Demjanjuk, Ulrich Busch. Pohl heeft zich verdiept in de geschiedenis van dit deel van Polen, de geschiedenis van de Duitse bezetting.

Busch richtte zich bij zijn vragen vooral op de positie van de Trawniki’s – dat waren ex-krijgsgevangenen uit het Rode leger die door de Duitsers tot kampbewaker werden opgeleid in een kamp dat Trawniki heette. Volgens de aanklacht was Demjanjuk een van hen.

Busch wil het liefst bewijzen dat de Trawniki’s slachtoffers waren, of meer slachtoffer dan mededader. Er zijn daarvoor ook aanwijzingen, die hij de historicus voorlegde. Want over de Trawniki’s zijn wel flinke archiefbestanden bewaard gebleven – ze vielen in 1944 in Russische handen toen de oprukkende Sovjettroepen een vluchtende vrachtwagen wisten te achterhalen. Die bestanden bevatten de registratie van persoonsgegevens, van overplaatsingen, voor een deel ook persoonsbewijzen – zoals wat Busch het ’omineuze’ Dienstausweis nummer 1393 noemt, met de naam van Demjanjuk erop. Hij houdt het voor een vervalsing van de KGB, de toenmalige Russische geheime dienst, met het doel de Amerikanen ervan te beschuldigen dat ze collaborateurs herbergden.

De planetaire ronden die we draaiden hielden zich dus op in de baan van de Trawniki’s. Het ging om de betrouwbaarheid van de verhoren waaraan de Sovjets gearresteerde ex-Trawniki’s onderwierpen (die konden, zei Pohl, niet zomaar worden vertrouwd), om de betrouwbaarheid en accuratesse ook van de overplaatsingslijsten (niet helemaal waterdicht, zei Pohl) , om de inhoud van een dienstverplichting, die de Trawniki’s bij de SS moesten ondertekenen, en vooral om de dwang waaraan ze daarbij werden blootgesteld. Dienstweigering was onmogelijk, er stond de doodstraf op, en ook overtredingen werden zwaar gestraft. Een mislukte desertie betekende ook de dood. Busch kwam met SS documenten waarbij ook familieleden van deserteurs werden bedreigd. Ze zaten volledig in de tang, leek hij te willen betogen, en Pohl kon van al die mogelijke repressie niets uitsluiten. Toch berichtte een andere historicus, de Amerikaan Peter Black, waarop Pohl zich beriep, dat van de in totaal vijfduizend Trawniki’s er duizend deserteerden, alle repressie ten spijt.

Aangenomen dat Ivan Demjanjuk kampbewaker was in Sobibor, kon hij dan anders handelen dan hij deed? Ook over die vraag zal de rechtbank moeten oordelen.