CDA-leider Balkenende nu in de schijnwerper

Het vertrek van kroonprins Eurlings stelt het CDA voor een serieus probleem. Heeft het CDA een Cohen in huis om Balkenende op te volgen?

„Ik ga met het werk door”, was het commentaar van premier Balkenende na afloop van de ministerraad op het vertrek van zijn rivaal Wouter Bos uit de politiek. Balkenende peinst er vooralsnog niet over de Haagse arena te verlaten, hoewel het vertrek van een van de gezichten van de voormalige coalitie van CDA, PvdA en ChristenUnie hem nu automatisch in de schijnwerper plaatst.

Het CDA deed het dramatisch slecht bij de gemeenteraadsverkiezingen. Binnen partij en achterban klonk gemor en was er kritiek op het leiderschap van Balkenende dat de breuk in de coalitie niet had weten te voorkomen. De gelederen zijn bij het CDA weer gesloten na de vergadering van het partijbestuur afgelopen maandag. Maar net als Bos blijft Balkenende de verpersoonlijking van de val van het kabinet.

Hij lijkt daarmee extra kwetsbaar in de komende verkiezingsstrijd. Zijn opponenten zullen hem de val nadragen. Ook kan zijn aanblijven coalitievorming belemmeren. VVD, D66, PvdA en PVV pruimen hem nauwelijks meer. Voor de komende strijd met de concurrentie lijkt het CDA met Balkenende geen goede uitgangspositie te hebben.

Wie hem kan opvolgen binnen het CDA en wanneer, is nog onduidelijk. Twee kroonprinsen zijn inmiddels vertrokken. Camiel Eurlings, een van de gedoodverfde opvolgers, maakte donderdag bekend de politiek te verlaten om meer tijd aan zijn privéleven te kunnen besteden. Eerder, in 2006, verliet het grote talent Joop Wijn de Haagse politiek. Hij was toen minister van economische zaken en CDA-onderhandelaar in de schaduw van Balkenende. Wijn kreeg het fractievoorzitterschap aangeboden, maar ambieerde een continuering van zijn ministerschap. Hij kreeg niet zijn zin, Eurlings kon wél minister worden.

De vraag is of bij een eventuele opvolging van Balkenende gekeken moet worden naar een jonge CDA’er. De nieuwe lijsttrekkers bij PvdA en SP, respectievelijk Job Cohen en Emile Roemer, zijn ervaren politieke rotten. Ze moeten het antwoord verpersoonlijken op de twijfels en onzekerheid bij de kiezer.

Het CDA beschikt vanuit dit perspectief over een trits aan troonpretendenten. In de eerste plaats Maxime Verhagen, de demissionaire minister van buitenlandse zaken, door de PvdA gezien als de Raspoetin van het CDA. De vraag is echter of hij door de val van het kabinet niet net zo beschadigd is als Balkenende. Andere kandidaten zouden Ernst Hirsch Ballin, Ab Klink of Piet Hein Donner kunnen zijn. Gaat de zoektocht verder naar verstandige, onbezoedelde, politieke outsiders, dan kunnen figuren als Herman Wijffels, Cees Veerman en Gerd Leers, in beeld komen. Toch blijft bij al deze lieden de vraag, of ze kunnen rekenen op het grootst mogelijke draagvlak binnen de partij, zoals Cohen wel heeft binnen de PvdA.

Het moment waarop de koning zijn kroon kan neerleggen is uiterst precair. De PvdA loste dit rimpelloos op. Bos trad terug en Cohen werd onmiddellijk naar voren geschoven. Bij de SP zat er een dag tussen. Als het CDA de gelederen gesloten houdt en Balkenende zelf de kar wil blijven trekken, dan is de eerste mogelijkheid na de verkiezingen. Dit gebeurde in 1982 met CDA-lijstrekker Dries van Agt. Na de verkiezingen stapte hij op als politiek leider en volgde Ruud Lubbers hem op.