Voetvolk van de Holocaust

Twee dagen nu wordt Dieter Pohl, de historicus, onderworpen aan de ondervraging van de verdediger van Ivan Demjanjuk, Ulrich Busch.

We zijn teruggegaan in de tijd, de tijd van de vroege jaren veertig van de vorige eeuw, en terug naar de plaats delict: het district van Lublin, in Zuidoost-Polen, toen deel van wat de Duitse bezetter bestuurlijk het Generalgouvernement noemde.

De hel op aarde.

Drie vernietigingskampen werden hier gebouwd – Belzec, Sobibor en Treblinka – en meer dan honderd kampen voor dwangarbeiders. Om dit district van zijn joodse bevolking te ontdoen, werd door de SS Operation Reinhard opgezet: die zou tussen oktober 1941 en november 1943 tussen de 1,5 en 1,7 miljoen Poolse joden het leven kosten. Daarbij kwamen nog joden uit andere delen van bezet Europa, waaronder Nederland, die per trein naar dit district waren gedeporteerd, met geen ander doel dan hun vernietiging. In totaal verloren ruim twee miljoen er hun leven, een derde van alle joodse slachtoffers.

Voor deze operatie, die zo geheim was dat zelfs onenigheid bestaat over de spelling van Reinhard – met alleen een ’d’ of met ’dt’ – was, zo staat het klinisch in de geschiedenisboeken, personeel nodig.

In een speciaal kamp, bij Trawniki, werden deze mensen opgeleid, gerekruteerd uit Sovjet-krijgsgevangenen die een ellendig bestaan leidden in Duitse gevangenenkampen en zo zicht kregen op een mogelijk overleven. Een van hen zou Demjanjuk zijn geweest.

Dieter Pohl heeft zich in de geschiedenis van het district Lublin verdiept. Hij legde er in januari in deze rechtszaal al getuigenis over af. Busch wilde van hem vooral meer over Trawniki weten, en over de Trawniki’s – de mannen die er werden opgeleid tot kampbewakers en uiteindelijk met bruut geweld de getto’s zouden ontruimen, de deportatietreinen legen, de gaskamers bewaken, en ook de joodse dwangarbeiders die er hun gruwelijk werk moesten doen, waaronder het ruimen en verbranden van honderdduizenden lijken.

De Trawniki’s waren het voetvolk van de Holocaust.

De lijn van ondervraging die verdediger Busch volgt, is er een die van een Trawniki-man een slachtoffer maakt. Op zich een wat wonderlijke exercitie, aangezien zijn cliënt altijd heeft ontkend in Trawniki te zijn geweest. Busch gaat ervan uit dat de rechtbank dat niet zal willen geloven, en dus opereert hij in de aanname dat zijn cliënt, die in de Duitse rechtszaal vrijwel geen woord heeft gezegd, als Trawniki-man zal worden aangemerkt. En vanuit dat vertrekpunt zoekt hij die Trawniki-man die niet deelnam aan de massamoord, die niet was ingedeeld bij een vernietigingskamp, die niet gewelddadig was, die misschien aan zijn Duitse bevelhebbers trachtte te ontkomen. Hij zoekt, in deze hel, een Trawniki-man zonder vuile handen.

Hoe hij dat doet – daarover morgen meer.