’EU schiet in de stress, en staat stil’

De energievoorziening in de wereld is zeer kwetsbaar, zegt energie-expert Coby van der Linde. Een omschakeling naar duurzame bronnen is noodzakelijk, maar gaat zeker in Europa veel te traag.

„Iedereen veronderstelt dat de energietransitie op een harmonieuze manier zal verlopen. Dat lijkt me een mooi sprookje, maar ik geloof daar echt niet in.” Energie-expert Coby van der Linde windt er geen doekjes om. Zij is van mening dat de omschakeling naar duurzame energie met conflicten gepaard zal gaan. „Dit soort grote veranderingen gaat niet zonder slag of stoot.”

Van der Linde is directeur van het Clingendael International Energy Programme (CIEP), ze is hoogleraar geopolitiek en energiemanagement in Groningen en ze is lid van de Algemene Energieraad, het adviesorgaan van de regering. Voor het VPRO programma Tegenlicht adviseerde Van der Linde over een toekomstscenario voor de energiepolitiek dat vanavond wordt uitgezonden. Van der Linde baseert zich daarbij op een essay dat ze in 2007 schreef. Door de ogen van haar dochter kijkt Van der Linde in 2050 terug op het energiebeleid van de afgelopen vijftig jaar.

Een denkbeeldig voorbeeld uit het essay: het hoogspanningsnetwerk in Zuidwest-Duitsland valt uit waardoor in grote delen van Europa het elektriciteitsnet negen dagen lam ligt. Het lijkt in eerste instantie te gaan om een aanslag. Later blijkt echter dat incapabele onderhoudsmonteurs hebben geprobeerd hun slechte werk te verhullen door te verklaren dat ze door terroristen gedwongen zijn het hoogspanningsnetwerk stil te leggen. Het voorval zorgt ervoor dat beleidsmakers potentiële aanslagen als leidraad nemen voor beslissingen op het terrein van energiezekerheid. De kosten van de controle op alles en iedereen verlamt daardoor de economie.

Het voorval is niet echt gebeurd, maar het toont volgens Van der Linde wel de kwetsbaarheid van het huidige systeem, zeker nu de vraag vanuit China steeds verder toeneemt. Er hoeven maar ergens politieke spanningen uit te breken, zoals een oorlog in Irak of Iran, en de energie-zekerheid voor de hele wereld wordt verstoord.

Daarom is die omslag naar duurzame energie zo belangrijk, volgens Van der Linde. Niet omdat fossiele brandstoffen schaars worden, maar omdat het huidige geopolitieke systeem niet houdbaar is. De Verenigde Staten willen om precies deze reden af van de importafhankelijkheid van politiek instabiele landen. Ze zullen volgens Van der Linde een voortrekkersrol vervullen bij de omschakeling naar duurzame energie. „Zo boren ze momenteel al naar onconventioneel gas. (Gas dat diep onder de grond zit en moeilijk winbaar is, red.) Op termijn willen ze die importafhankelijkheid, ook van olie, helemaal afbouwen. Dat is economisch gezien voordelig. Nu geven ze bijvoorbeeld veel geld uit aan de beveiliging van de aanvoerroutes. Hieruit blijkt de dynamiek van de samenleving in de VS. Ze kunnen snel de knop omzetten en besluiten dat het anders moet. Bovendien hebben ze genoeg kennis in huis op het gebied van duurzaamheid.”

Ook voor China is de prikkel om over te stappen op duurzame energie ingegeven door het feit dat het land zich niet constant wil wenden tot regio’s met veel politieke spanningen. „De Chinezen gaan snel te werk. Dat komt ook omdat ze een ander vertrekpunt hebben. Er wordt veel kennis op het gebied van duurzame energie ontwikkeld.”

In Europa ligt dat anders. Er spelen twee problemen. Ten eerste heeft Europa niet de mogelijkheid om over te stappen op een soort tussenvorm naar duurzame energie, zoals onconventioneel gas, omdat het simpelweg niet voorradig is in de regio. „Daardoor blijft de EU afhankelijk van importen.”

Het tweede probleem heeft volgens Van der Linde te maken met de langzame besluitvorming binnen Europa. „De EU is weliswaar ver in bewustwording. Dat zie je aan de 20 procent CO2-reductie die de EU zich als doel heeft gesteld. Maar de omslag gaat veel te traag. Bij iedere crisis blijkt dat de EU niet vroeg genoeg reageert. Dat zie je nu bijvoorbeeld in het geval van Griekenland. Een energiecrisis, die je niet kunt plannen, vereist snelle actie. We schieten in de stress, en staan stil.”

Bovendien is de EU volgens Van der Linde lange tijd te verwend geweest. „Daarom is er weinig urgentie om over te schakelen naar duurzame energiebronnen. We denken veel te lang na.” Maar dat er uiteindelijk een omschakeling gaat plaatsvinden staat voor Van der Linde buiten kijf. „Ik denk dat er in eerste instantie veel tussenvormen komen, zoals meer gas, kernenergie en schone kolen. Daarna zal een duurzamere energiemix, met meer zonne- en windenergie, ontstaan.”