Uitslag met een dubbele betekenis

Vrijwel geen partij kan vandaag bij de gemeenteraadsverkiezingen rekenen op een uitslag die vergelijkbaar is met die van vier jaar geleden.

De toenmalige politiek leider van de VVD, Jozias van Aartsen, trok bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen in 2006 zijn conclusies uit het landelijk beeld van de uitslag. Hij trad af en trok zich terug uit de landelijke politiek, nadat bleek dat de uitslag voor de liberalen zwaar tegenviel.

Als de politiek leiders van de grote partijen na de raadsverkiezingen van vandaag door het voorbeeld van Van Aartsen geïnspireerd zouden zijn, kunnen we, als de voortekenen niet bedriegen, een complete wisseling van de wacht verwachten.

Vrijwel geen partij kan vandaag rekenen op een uitslag die vergelijkbaar is met die van de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2006 of van de Kamerverkiezingen in het najaar van datzelfde jaar. Het politieke krachtenveld is in die vier jaar alleen maar verder versplinterd. Uitschieters zijn steevast uitschieters naar beneden. Alleen de PVV van Geert Wilders maakt, als we op de gemeenschappelijke trend van de verschillende opiniepeilingen af mogen gaan, een uitschieter naar boven.

Maar juist Wilders doet in deze gemeenteraadsverkiezingen niet mee. Alleen in Almere en in Den Haag kan de kiezer zijn steun voor Wilders in een daad in het stemhokje omzetten. In Rotterdam doet Wilders een beetje mee. De Rotterdammers gaf hij het advies op Leefbaar Rotterdam te stemmen, een steuntje in de rug dat de erfgenamen van Pim Fortuyn goed kunnen gebruiken. De strijd tussen Leefbaar Rotterdam en de PvdA om voor de komende vier jaar de grootste partij van Rotterdam te worden, wordt door Wilders met meer dan gemiddelde belangstelling gevolgd.

PvdA-leider Wouter Bos doet er verstandig aan zich al voor de uitslagen vanavond binnendruppelen te verzoenen met een nederlaag. Of de sociaal-democraten nu, na de breuk in het kabinet over Uruzgan, weer aan steun winnen of niet, de uitslag van vier jaar geleden bij de gemeenteraadsverkiezingen was een positieve uitschieter in de trend van afkalvende kiezersaanhang voor de partij. Bij de Kamerverkiezingen van 2003 herstelde de PvdA zich van de klap van 2002, toen de partij een zware afstraffing kreeg. In 2003 kreeg de PvdA ruim 27 procent van de stemmen. Tijdens de daaropvolgende oppositieperiode nam de steun voor Bos alleen maar toe, op enig moment voorspelden opiniepeilingen de PvdA zelfs zestig Kamerzetels.

Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 profiteerde de PvdA nog van die populariteit. In tal van gemeenten werd een onwaarschijnlijk grote overwinning behaald, landelijk kreeg de PvdA 23,5 procent van de stemmen, bijna zeven procent meer dan het CDA.

Een dergelijke uitslag is deze keer voor de PvdA onmogelijk, terwijl het CDA er vrijwel zeker van uit zal mogen gaan dat het dit keer nooit zo slecht zal kunnen uitpakken als vier jaar geleden.

De twee grote partijen haalden in maart 2006 eigenlijk beiden een voor hun doen abnormale uitslag. De PvdA haalde – gezien de onderliggende trends op de kiezersmarkt – te veel stemmen, het CDA te weinig.

Bij de Kamerverkiezingen van november 2006 werd dat beeld al gecorrigeerd, zodat het, als dat al mogelijk zou zijn, betrouwbaarder is de uitslag van zowel CDA als PvdA te vergelijken met de uitslag van die Kamerverkiezingen.

Het mogen dan lokale verkiezingen zijn, vooral in de twee grote partijen wordt de uitslag ook gezien als een eerste indicatie hoe de kiezer reageert op de breuk tussen de twee voormalige coalitiepartijen. Daarbij zijn uitslagen bij voorgaande verkiezingen minder belangrijk als referentie en zal er vooral vergeleken worden met de trend van de afgelopen maanden in de opiniepeilingen. De PvdA zal vandaag het daarin steevast voorspelde zware verlies niet goed kunnen maken in de echte uitslag, maar ook een licht herstel zal de sociaal-democraten weer moed geven en worden uitgelegd als goedkeuring door de kiezers van het besluit uit het kabinet te stappen.

De grote winnaar, vandaag, zal ongetwijfeld D66 zijn. De partij zit al een tijd in de lift volgens de peilingen, maar daar komt bij dat een uitslag als in 2006 moeilijk nog een keer te halen valt. D66 werd in talloze gemeenten weggevaagd. De democraten hebben de afgelopen vier jaar gebruikt om afdelingen weer nieuw leven in te blazen en voorbereid te zijn op de zetels, die vandaag onder leiding van Alexander Pechtold binnengesleept zullen gaan worden.