Opgewarmd door moeder aarde

Bij een uniek project in Den Haag worden woningen en kantoren verwarmd door aardwarmte. Het milieu is de winnaar en de consument is geen cent duurder uit.

Op ruim twee kilometer diepte onder Den Haag Zuidwest zit een warmwaterbron die vandaag wordt aangeboord. Daarmee worden vanaf 2012 vierduizend huizen en twintigduizend m2 kantoorruimte verwarmd. Nooit eerder is in Nederland op deze schaal gebruik gemaakt van aardwarmte.

„De winst van het project zit vooral in een lagere milieulast”, zegt projectleider Frank Schoof. „Er wordt minder CO2 uitgestoten. Het gaat netto om 5000 ton reductie. Dat is de uitstoot van 850 woningen die traditioneel worden verwarmd. Den Haag wil in 2050 CO2-neutraal opereren. Met dit project wordt een behoorlijke stap gezet.”

Dat het in Den Haag gebeurt is toeval, bekent Schoof. „Het is een alerte ambtenaar geweest die het balletje heeft opgeworpen. Daarnaast is de zandsteenlaag onder Den Haag waarin het water zit, meer dan gemiddeld geschikt voor aardwarmte.”

Den Haag had ook een geschikt project voorhanden: een wijk uit de jaren 1950/’60 waar huizen zijn gesloopt en nieuwbouw tot stand komt. „Dat is handig”, zegt Schoof, „omdat je dan gelijk alle belanghebbenden bij elkaar hebt. E.ON als leverancier, Eneco als distributeur en woningbouwcoöperaties als klanten. Zij zijn ook degenen die het project op zijn economische haalbaarheid hebben bekeken. Je kunt als gemeente wel kiezen voor duurzaamheid, maar het moet ook zakelijk zijn waar te maken.”

Maar het belangrijkste is toch de beschikbaarheid van nieuwbouw, vertelt Schoof. „Het water dat uit de bron wordt opgepompt is 70 à 75 graden. Dat verwarmt via een warmtewisselaar het water in het buizensysteem dat naar de huizen gaat. Zodoende kan het opgepompte water, na zijn warmte te hebben afgegeven, weer terug naar de plaats van herkomst. Er wordt dus geen water aan de aarde onttrokken. Het opgepompte water is warm genoeg om via de vloeren van goed geïsoleerde woningen een behaaglijk warmteniveau te verkrijgen. Je hebt dus ook geen radiatoren meer nodig. Onderweg, in het buizensysteem naar de huizen, verlies je een tot twee graden, maar dat is geen probleem.”

In bestaande woningen wordt het een stuk lastiger, aldus Schoof. „Een bestaand, niet of onvoldoende geïsoleerd huis heeft water nodig van 90 graden om goed warm te worden gestookt. Daar kan je met dit systeem dus niet terecht.” Dat kan wel weer als je die woningen isoleert met dubbelglas en goede gevelisolatie, zegt Schoof. „Maar je stuit dan op andere, meer praktische bezwaren. Soms is de ketel net vernieuwd en nog lang niet afgeschreven. De cv-installatie moet worden aangepast en de voortuin moet open voor aansluiting op het centrale buizensysteem. Dan zul je maar net je voortuin hebben gerenoveerd. Technisch is het mogelijk om via de duurzame geothermie een bestaand huis of kantoor te verwarmen, maar er kan een aantal praktische bezwaren zijn.”

De aardwarmte-installatie zelf – de pompen met name – draait op elektra. Groene stroom natuurlijk, zegt Schoof. „Verder staat er nog een hulpketel bij de installatie. Die is voor de koude winterdagen en werkt op aardgas. De hele installatie is berekend op een gemiddelde Nederlandse winter. Dan moet de gasketel 20 tot 25 procent bijstoken. Je energievoorziening is dan over het hele jaar genomen voor driekwart duurzaam. Met het afgelopen strenge winterweer zou het wel iets minder zijn geweest.”

De installatie vergt een investering van 50 miljoen euro. Daar zit een deel rijkssubsidie op. Schoof wil niet zeggen hoeveel. „Het is minder dan een kwart”, is het enige wat hij op dit punt kwijt wil. Het meeste geld, zo’n twee derde van alle kosten, gaat zitten in het buizensysteem naar alle huizen toe. Ondanks deze forse investering zijn de bewoners gevrijwaard van hogere energielasten. „De consument hoeft in principe niet te vrezen voor extra kosten.”

Schoof heeft er alle vertrouwen in dat aardwarmte als duurzame energiebron kansrijk is. „Wind en zon zijn geen concurrenten, want daarbij gaat het om stroom. Dit betreft louter verwarming. Het vult elkaar dus mooi aan. De nieuwe HRe-ketel is wel een concurrent. In die gasketel wordt naast warm water via een hete-luchtmotor ook stroom gefabriceerd.”

Het gebruik maken van de bodemwarmte is vooral bekend door initiatieven van particuliere huiseigenaren. „Maar let op”, waarschuwt Schoof, „dat is warmte/koudeopslag. Dan wordt grondwater van zo’n 70 meter diepte opgepompt. Dat water is om en nabij de tien graden en wordt ’s zomers met zonne-energie verder opgewarmd en weer opgeslagen, zodat je er in de winter van kunt profiteren. In de zomer wordt het grondwater gebruikt als verkoeling. Aardwarmte, komend van veel grotere diepten, kun je daarentegen rechtstreeks gebruiken. Liefst in grote projecten, want het vergt wel een totaal nieuwe voorziening.”

Omdat dit project uniek is in zijn grootte, is het voor de deelnemende partijen iets om van te leren. Zand in de leidingen is een klacht die wel eens gehoord wordt. Schoof is er bekend mee. „Zandfilters zijn duur en het zijn tot nu toe kleine projecten geweest waarbij, vermoed ik, een zakelijke afweging wordt gemaakt. Wij hebben in ieder geval filters geplaatst.” Een andere kinderziekte betreft de samenstelling van het water. „Zout is een probleem. Dat kan leidingen aantasten als je de verkeerde materialen gebruikt. Kalk is ook zoiets. In dit project houden we dat in de gaten.”

Dan is er nog de waterbron. Die is niet oneindig. „Nee, na 40 jaar is die op. Dat wil zeggen: het teruggepompte water is minder warm. Dan kun je besluiten om bij te verwarmen. Komt dat oorspronkelijke water onder de 64 graden, dan loop je kans op legionella-vervuiling. Je moet dan stoppen en een nieuwe, naburige bron aanboren.”