Het begon met 44 boeken

De stadsbibliotheek van Deventer uit 1560 is de oudste van Nederland en bestaat na 450 jaar nog steeds. En dat wordt groots gevierd.

Twee zware stalen deuren zwaaien open aan het Klooster, een verstilde middeleeuwse straat in hartje Deventer. De atheneumbibliotheek is weer geopend. Twee studentes lopen druk pratend het monumentale pand binnen. De eeuwenoude geveltjes blijken een façade te zijn. Binnen is een moderne bibliotheek gevestigd met stadsarchief.

Dat Deventer een boekenstad is met een historisch stadscentrum is alom bekend. Maar dat in een middeleeuws kloostercomplex Nederlands oudste stadsbibliotheek schuilgaat met unieke collecties, is een goed bewaard geheim. De stad stichtte in 1560 een openbare bibliotheek die de eeuwen wonderwel overleefde. Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek (SAB) staat daarom vanaf deze week een jaar lang stil bij het 450-jarig bestaan met exposities, rondleidingen en optredens.

Het begon met de 44 boeken uit de nalatenschap van de Deventer pastoor Phoconius, een erfenis die in 1560 werd aankocht door het stadsbestuur. „Voor die tijd een middelgrote privébibliotheek”, zegt SAB-historicus Dinand Webbink. Phoconius had ook boeken op de plank staan die door het Vaticaan verboden waren, zoals van Luther en Erasmus. Deventer was destijds een machtige Hanzestad. „Het was niet meer dan logisch dat een rijke stad aan cultuur deed en dat men zich een bibliotheek wenste”, zegt Webbink.

Dankzij een boekenkast ’voir dese Stadtsboecken’, een leeszaal en een catalogus had Deventer de primeur met een openbaar toegankelijke stadsbibliotheek. Lezers waren er echter amper. Webbink denkt dat veel ongeletterde stadsbestuurders ook niet wisten wat zij hadden gekocht. De calvinistische omwenteling in Deventer betekende in 1591 al snel dat Phoconius’ collectie versnipperd raakte. Uit religieuze werken werden zomaar afbeeldingen gesneden, maar vaker werden de peperdure exemplaren verkocht.

De kloostercomplexen waarin SAB momenteel is gevestigd, werden verlaten. In 1597 ontstond een nieuwe ’liberie’ met geconfisqueerde boeken. De exemplaren die door de calvinistische beugel konden, werden aan kettingen gebonden ter inzage gelegd. „De hele bibliotheek van Geert Grote uit Deventer, de grondlegger van de Moderne Devotie, is toen verdwenen”, zegt Webbink met spijt in zijn stem.

Met de neergang van de internationale glorie van Deventer verminderde ook het aanzien van de bibliotheek. Die hoorde tussen 1630 en 1888 bij het stadsatheneum met studenten uit Oost-Nederland en Westfalen. Nooit zou Deventer een eigen universiteit krijgen. Niettemin bleef een bibliothecaris van het ’Athenaeum Illustre’ de collecties bijhouden, nu vooral met juridische en calvinistische theologische werken.

Het stadsbestuur had goede redenen om zijn atheneumbibliotheek te laten voortbestaan bij de sluiting van de school in 1888. Deventer had immers via Koning Willem I een unieke academische collectie binnengehaald: de bibliotheek van de in 1810 gesloten Universiteit van Harderwijk. Die boekenschat ging aan de universiteiten van Amsterdam en Leiden voorbij. Met een koetsje waren Deventer bestuurders naar paleis Het Loo in Apeldoorn gereden om de koning beleefd deze collectie te vragen. De samenvoeging met het stadsarchief tot SAB in de twintigste eeuw en een regionale heroriëntatie hebben de atheneumbibliotheek voor Deventer behouden. Een poging tot samenvoeging met een volksbibliotheek rond 1900 liep spaak. In de jaren negentig keerde SAB terug naar haar academische wortels door als hoofdvestiging van de Oost-Nederlandse hogescholengroep Saxion te gaan dienen. „We hebben hier alles van oud tot nieuw”, zegt Webbink. „Van een historische anatomische atlas tot een medische databank.”

Niet alleen geschiedvorsers en hbo-studenten komen dagelijks naar het kloostercomplex in de oude binnenstad. Wie zich verdiept in boekdrukkunst, literatuur, architectuur en geschiedenis is welkom. „Iedereen mag op aanvraag in onze kostbare schatten komen zoeken”, zegt Anne Hurenkamp van SAB. „We maken steeds meer historische werken digitaal beschikbaar. Maar je kunt hier ook in de leeszaal oude boeken komen inzien. Het is hier vaak druk. Zoeken naar je ’roots’ is een trend.”

Zomaar op de bonnefooi middeleeuwse bijbels en getijdenboeken met mooie goudbelegde miniaturen doorbladeren is niet mogelijk, maar op afspraak komen de boekenschatten wel uit de kluizen. Legitimatie is dan noodzakelijk. Webbink toont enkele topstukken die er te vinden zijn, zoals een dertiende-eeuwse Hebreeuwse perkamenten druk van de Thora en enkele profeten. Bijzonder is de micrografie: met woorden zijn afbeeldingen gemaakt, een slimmigheidje om het verbod op afbeeldingen te omzeilen.

Een gaaf veertiende-eeuws getijdenboek laat zien wat monnikenwerk ook alweer precies inhoudt. In Utrechtse kloosters maakten kloosterlingen met gevoel voor detail peperdure boekjes met dagelijkse gebeden op de naamdagen van de heiligen. „Veel mensen komen hier om zich te vergapen”, zegt Hurenkamp. Als de boeken al geen indruk maken, dan zijn het wel de kloosterpanden en hun historie.

Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek trekt anno 2010 als hogeschoolbibliotheek en archief een opmerkelijke mix van historici, toeristen en studenten van Saxion. De schatkamers van SAB zijn echter nog lang niet compleet verkend. Sommige collecties mogen best wat meer aandacht krijgen van de wetenschap, vindt Webbink. „Wat te denken van de Indische collectie van gouverneur-generaal Duymaer van Twist. Die is hier eind negentiende eeuw naartoe gekomen, maar dat is alleen bij specialisten bekend. En we hebben de grootste collectie oosterse handschriften buiten Leiden. Ik zou hier graag Amsterdamse studenten boekwetenschappen zien komen om ze te bestuderen.”