Terug naar het besef dat de overheid een orgaan van de samenleving is

De overheid is geen macht boven de samenleving, maar een orgaan van de samenleving, stelde Cort van der Linden, de laatste liberale premier, al vast toen Nederland nog een standenmaatschappij was en een kleine elite het bestuur vormde.

De enquête van deze krant onder drieduizend van de tienduizend raadsleden laat zien dat deze democratische notie ruim een eeuw later nog altijd geen gemeengoed is. Nederland kent geen standen meer, maar de democratisering van de verhoudingen heeft de relatie tussen bestuur en burgers eerder verslechterd dan verbeterd. Daar lijkt het althans sterk op.

Veel raadsleden menen dat de burgers de gemeente als een dienstverlenend bedrijf zien in plaats van een politieke gemeenschap. Als dat bedrijf niet goed en tijdig levert, moeten de verantwoordelijke politici rekening houden met bedreigingen. Een op de drie raadsleden verklaarde wel eens te zijn bedreigd.

Aan de andere kant maken maar heel weinig burgers gebruik van de mogelijkheden invloed op de besluitvorming uit te oefenen. Doen ze dat effectief, dan frustreren ze de belangenafweging van de raad en is het ook weer niet goed.

Burger zit raadsleden in de weg, kopte deze krant zaterdag boven de enquête-uitkomsten. Die kop drukt het tegendeel van Cort van der Lindens notie uit en laat daarmee zien hoe gefrustreerd de relatie tussen bestuurders en burgers is.

Die frustraties zijn er aan beide kanten, zoals de Nationale Ombudsman al heeft gesignaleerd. De uitkomsten van dit onderzoek onderstrepen dat. Ze brengen een kloof in beeld tussen mogelijkheden en verwachtingen, die kennelijk moeilijk valt te dichten en die in een verontrustend aantal gevallen tot intimidatie van politici leidt.

Het is weinig zinvol lang te somberen. Er zijn ook lichtpunten. De enquête laat zien dat inspraak, burgerinitiatieven en referenda beperkte middelen zijn om de kwaliteit van het bestuur te verbeteren, omdat deze instrumenten vooral de tegenstem organiseren. Maar positief zijn veel raadsleden over initiatieven om de samenleving al in een vroeg stadium bij gemeentelijke plannen te betrekken. Dat is een benadering die de burgers althans ernstig neemt, al zal het dan nog altijd moeilijk blijven het iedereen naar de zin te maken. De belangrijkste voorwaarde voor verbetering is dat, zowel bij burgers als bij politici, veel meer tussen de oren komt te zitten dat de overheid een orgaan van de samenleving is.