Nederland is door mensen gemaakt

Wat hebben de molens van Kinderdijk, de Weerribben, de Wieden, de Veluwe, koolzaadvelden, Botlek en de afgestoken hoogvenen gemeen?

Het zijn landschappen die Tom Bade beschrijft en Ruud Lardinois laat zien in hun luxe salontafelboek ’Het Energielandschap’. Prachtige foto’s, vlotte teksten (KNNV Uitgeverij, euro34,95).

’God schiep de aarde, de mens Nederland’, schrijft Bade. ’Waar haalden we de energie vandaan om dat Nederlandse landschap te maken?’ Zowel hoogveen als laagveen verdween als turf in de kachels en ovens. Daarvoor was het bos al opgestookt. De latere bosbouw was bedoeld om stutten te kweken voor mijnschachten. Houtakkers vol kaarsrechte sparren van dezelfde leeftijd. De kolenmijnen lieten Limburg een surrealistisch landschap na.

Tom Bade runt het kenniscentrum Triple E, waarin hij economie, ecologie en ervaring tracht te combineren. Hij schrijft regelmatig in Trouw op de Podium-pagina’s. Hij houdt van woeste natuurgebieden met groot wild. Ruud Lardinois maakte tot voor kort het tijdschrift Nieuwe Wildernis, van de stichting Kritisch Bosbeheer. Ook hem associeer ik meer met oerbossen waarin koeien het beheer van mensen hebben overgenomen, dan met cultuurlandschappen.

Daarom is verrassend dat juist zij een boek maken over door mensen gemaakte energielandschappen. Of zouden ze ermee willen zeggen dat Nederland weliswaar door mensen, maar niet door landbouwers is gemaakt? ’Het is niet de landbouw die ons landschap heeft gevormd’, meent Bade inderdaad. Die opmerking lijkt me een onhoudbare ontkenning van zesduizend jaar veeteelt en akkerbouw. Trouwens, alsof een energiegewas als koolzaad geen landbouwproduct is. Wat doet het er ook toe, het Nederlandse landschap is hoe dan ook een cultuurlandschap en Bade en Lardinois maakten een prachtig boek over een deel van dat cultuurlandschap.