In Leiden komen straks alle plant- en diersoorten samen

In het jaar dat wereldwijd aandacht wordt gevraagd voor de rijkdom aan dieren en planten, gaat het Centrum voor Biodiversiteit van start. Alle kennis over soorten en evolutie zit straks in Leiden.

Het duurt nog tot 2014 voor de collecties van Naturalis, het Nationaal Herbarium en het Zoölogisch Museum Amsterdam bij elkaar zijn gebracht, in een nieuw duurzaam gebouw. Maar dan beheert het centrum ook een van de grootste natuurhistorische collecties ter wereld: 37 miljoen planten, gesteenten, opgezette dieren en fossielen. Bestuurlijk is de fusie tussen de universiteiten van Amsterdam, Leiden en Wageningen, én Naturalis nu al een feit. Ook start minister Verburg vandaag de Nederlandse versie van het Jaar van de Biodiversiteit, een initiatief van de Verenigde Naties.

Museum Naturalis in Leiden geeft nu al een aardig beeld van de enorme verscheidenheid aan soorten. Opgezette zoogdieren en vogels staan op aaiafstand – aanraken mag niet. Wanden vol opgeprikte insecten en tientallen potjes alcohol met zeebeesten of slangen. Bladeren en planten tussen glazen wanden geplakt.

In de toren, toegankelijk voor wetenschappers, zitten nog eens honderden lijken in kasten. Zo heeft meneer Eisner zijn verzameling apollovlinders nagelaten. Ontelbare laatjes, allemaal gevuld met één vlindersoort. Een paar verdiepingen lager steken opgezette struisvogels hun kop uit een stellingkast. Het zijn oudjes. Tegenwoordig worden vogels gebalgd: pootjes en vleugels strak langs het lijf. Dan passen ze in een la. Achter slot en grendel zitten vinken, die Charles Darwin van de Galapagos-eilanden heeft meenam.

Het komt wat hebberig over. Al die schatten en rariteiten, verzameld door natuurliefhebbers, wetenschappers en ontdekkingsreizigers. Maar plantkundige Erik Smets ziet vooral een schat aan informatie. „Als wetenschappers willen we weten wat er is, waar soorten voorkomen, hoe ze zijn ontstaan en veranderd. Dan ken je de stamboom van het leven.” Overigens is die nog lang niet compleet. „1,8 miljoen beesten en planten, inclusief bacteriën en schimmels, hebben een naam gekregen, maar de schattingen van het totaal lopen uiteen van 10 miljoen tot 100 miljoen soorten.”

Smets vindt dat de mens verplicht is zorg te dragen voor de natuur. „We kunnen dieren en planten niet lompweg laten uitsterven.” Dat zou ook behoorlijk in ons nadeel zijn, aangezien ze zuurstof produceren, water zuiveren en zorgen voor de bestuiving van gewassen. Smets: „Alles hangt met elkaar samen. Valt een soort uit, dan heeft dat direct gevolgen voor de rest van het systeem. En een soort die verdwijnt, komt niet meer terug. Weg is weg.”

Van hem mag het museum het nut van kennis best wat meer uitdragen. „Het is minder bekend als onderzoeksinstituut.” Het nieuwe NCB Naturalis zal de natuurhistorische collecties toegankelijker maken, digitaal voor wetenschappers, maar ook voor het publiek. Smets: „Ik zie het liefst dat we bezoekers aan de hand nemen, laten zien wat we met die kennis doen, wat het nut ervan is. Ken je soorten en hun ontwikkeling, dan weet je wat de invloed van de mens is, of wat klimaatverandering doet. Planten bevatten geneeskrachtige stoffen, of kunnen juist schadelijk zijn.” De plantenman is zelf allergisch voor pollen, bekent hij.

Smets is directeur van het Nationaal Herbarium, adjunct-directeur van Naturalis én hoogleraar aan de Universiteit Leiden. De afgelopen jaren heeft hij meegewerkt aan de totstandkoming van het nieuwe centrum. Samenbrengen van onderzoek en onderwijs is volgens hem van groot belang. „Zo’n instituut is natuurlijk een prima academische werkplaats en kan jongeren motiveren om dit werk te doen.” Vorig jaar kende het kabinet blijvend 5 miljoen euro per jaar toe, en onlangs nog eens eenmalig 30 miljoen.

Belangrijkste taak van het nieuwe NCB Naturalis is volgens Smets mensen nieuwsgierig maken en overtuigen van het nut van al die verschillende soorten. De mooiste plek in het museum vindt de hoogleraar de glazen lift, van waaruit hij kinderen kan zien binnenkomen. „Bij hen zie je de echte verwondering, elke keer weer. Dan is ons doel bereikt.”