"Het lijkt wel of ik in een rondje formeren ben beland." PvdA-leider Diederik Samsom moest gisteravond tijdens het lijsttrekkersdebat in het Amsterdamse theater Carré meerdere malen uitleggen of hij zijn partijprogramma na de verkiezingen wel kan uitvoeren. Zo wierpen de linkse partijen de vraag op of de PvdA straks in een eventuele samenwerking met de VVD nog wel tegen marktwerking is.

Het kwartetspel dat deze campagne formeren heet, beheerste ook gisteren de hele dag. SP-lijsttrekker Emile Roemer probeert al sinds het weekeinde Samsom te laten zeggen met wie hij na 12 september een coalitie wil smeden. "Dat willen de mensen weten", benadrukt Roemer. Samsom gaat er niet op in. Hij wil de PvdA-standpunten uitleggen. "Daarbij kijk ik naar de toekomst, niet naar het verleden."

Met het verleden worden de paarse kabinetten bedoeld, waarin toenmalig premier Wim Kok (PvdA) instemde met de wens van de VVD tot meer marktwerking. ChristenUnie-voorman Arie Slob wees Samsom er nog maar eens op dat er in de jaren negentig flinke wachtlijsten in de zorg ontstonden. "Enorme lange rijen mensen Diederik", zei Slob.

Ook PVV-leider Geert Wilders verwees graag naar voorbije tijden. "De paarse vriendjes staan al klaar", waarschuwt hij de kiezer. Voor de VVD is het vooral vervelend dat Samsom nu steeds prominenter de plek van Roemer inneemt in de strijd om de macht. Rutte ziet het liefst dat de PvdA en SP onderling blijven strijden om kiezers.

Mocht de PvdA een coalitie willen met de SP dan bedankt D66 zeer waarschijnlijk voor regeringsdeelname, zei fractievoorzitter Alexander Pechtold. De partij van Roemer staat inhoudelijk te ver af van de democraten, bijvoorbeeld op terreinen als de overheidsbegroting en arbeidsmarkt.

Roemer liet maandag al weten dat samenwerking met D66 niet makkelijk wordt. Bij arbeidsrecht of Europa worden besprekingen met de democraten 'een zwaardere dobber', zei de SP-leider. Tijdens het vroegtijdige formatiespel wil Roemer niet praten over breekpunten, ook niet als het de AOW betreft. Hij zei wel dat het "niet de SP is die de pensioenleeftijd heeft verhoogd, we draaien alleen de verhoging van anderen niet terug."