In de rubriek 'Denkers in Debat' buigen filosofen en lezers zich gedurende een aantal dagen over een actueel onderwerp. De komende dagen denken we na we over hoe de markt oprukt in de samenleving. Vandaag deel 3.

Is marktdenken op weg om de hele samenleving te beheersen? Filosoof Michael Sandel meent van wel, schreven we maandag. We zouden zelfs afkoersen op een morele crisis. Heeft Sandel gelijk?

Lezers: 'iedereen is verantoordelijk, niemand heeft het gedaan'
Filosoof Daan Gijsbertse las de reacties op eerdere afleveringen van deze rubriek en bespeurde aardig wat sympathie voor Sandels appèl. 'Ideologie is ondergeschikt geraakt aan marktwerking', stelde lezer 'wegemansmch'. 'Iedereen is verantwoordelijk en niemand heeft het gedaan.'

Lezer Gertjan van Dijk vreest een situatie waarin mensen enkel hun eigenbelang nastreven. 'Een schrikbeeld', vindt hij. Wat Gijsbertse betreft geven die reacties niet direct een deugdelijke diagnose van het probleem. Wel proeft hij 'aardig wat machteloosheid' - iets waartoe de 'vermarkting' van de maatschappij volgens hem volop aanleiding geeft.

Denker Daan Gijsbertse: wiens schuld is het dat de thuiszorg weinig tijd heeft voor ouderen?

'Onze marktmaatschappij lijdt niet aan een morele crisis, maar aan morele machteloosheid. Dat patiënten met aandoeningen waarvoor de behandeling niet winstgevend is niet meer goed worden geholpen, vinden mensen wel degelijk moreel verwerpelijk. Hetzelfde geldt voor de ontwikkeling dat onderwijs volledig gereduceerd wordt tot het opleiden van human resources met de hoogste waarde op de arbeidsmarkt.

Toch weten ze niet wie ze verantwoordelijk moeten houden of wat er aan gedaan kan worden. In een 'marktmaatschappij' lijken deze effecten namelijk uitkomsten te zijn van het 'natuurlijke' verloop van 'rationele', anonieme marktprocessen. Het is lastig om te bepalen wie moreel verantwoordelijk is.

Wiens schuld is het dat de verpleegster van de thuiszorg weinig tijd heeft voor onze ouderen? Haar manager geeft haar een beperkte hoeveelheid tijd. Hij wordt daar op zijn beurt toe gedwongen  - door concurrentiedruk en efficiencymaatregelen. We zullen niet snel zeggen dat de verpleegster of de manager persoonlijk verantwoordelijk zijn.

Zo zei ook filosoof Thomas Muntz eerder in deze rubriek dat hij werknemers van Unilever niet slecht wil noemen, ook al vindt hij de bedrijfsactiviteiten waaraan ze meewerken wel schadelijk. Als je zo denkt, koppel je handelen los van morele verantwoordelijkheid. Daardoor wordt je gevoel van morele onvrede uiteindelijk een gevoel van machteloosheid.

Wie dan maar tegen de markt en het marktdenken zelf ageert, wordt al snel in verlegenheid gebracht met de vraag hoe onze maatschappij dan wèl zou moeten worden ingericht.

Je kunt voorstellen om de invloed van het marktdenken en marktwerking in de samenleving in te dammen. Maar daarmee riskeer je wel het verwijt dat je mensen hun keuze- en handelingsvrijheid ontneemt. Zo functioneert het marktdenken ondanks de morele onvrede over haar gevolgen nog altijd zonder echte weerstand, zelfs onder haar tegenstanders.'