Waarom is religie zo hardnekkig?
De godsdienst is terug van weggeweest, zegt men, maar intussen wordt het in de kerken almaar leger. Sociologen hebben daar een verklaring voor. Zoals vrijwel alles in de samenleving is de godsdienst geïndividualiseerd en geprivatiseerd. De hedendaagse gelovige heeft geen kerk of zondagsplicht meer nodig om zich toch nog een kind Gods te voelen.
Misschien is dat zo – al heb ik ten aanzien van die geïndividualiseerde religie mijn bedenkingen. Veel ervan lijkt te bestaan in een vaag soort natuur & mens-mystiek die zich wanneer het erom gaat spannen, licht ontvankelijk toont voor een nogal primitief soort magie. In de nieuwe religiositeit komt opnieuw aan de oppervlakte wat in de oude religiositeit achter gevoelens van schaamte was weggecensureerd: de hang naar de roes en een absolute scheiding van hoofd en hart.
Die behoefte is een menselijke constante en wordt in de loop van de geschiedenis niet groter of kleiner. Ze is er dankzij de institutionalisering van de godsdienst hoogstens enigszins in getemd. Maar als ze plots weer ruim baan krijgt, getuigt ze minder van een terugkeer van de religie dan van het beklijven van wat er altijd al was – zij het nu losgemaakt uit een nog enigszins voor rede vatbaar kerkelijk en leerstellig verband.
Van een heropleving van de godsdienst is dan ook geen sprake, wel van een hardnekkigheid waarover in intellectuele kringen inmiddels een lichte paniek lijkt te zijn ontstaan. Ik deel die, voor zover de religie van haar ankers lijkt te zijn losgeslagen. Maar niet omdat er zoveel méér religie zou zijn dan vroeger. Er is alleen meer religie dan wat men verwachtte dat het geval zou zijn.
De beschaving zou vanuit haar eigen intellectuele ontwikkeling vanzelf in atheïsme eindigen, zo meende men de hele twintigste eeuw lang. De reli-curve zou steeds steiler naar beneden gaan lopen, tot op het nulpunt waarop eindelijk het rijk van de rede zou aanbreken.
Wie díe curve als de normale en gewettigde gang van de geschiedenis ziet, moet in de hardnekkigheid van de religie daaraan niet te beantwoorden inderdaad wel een ’heropleving’ zien.
Een kwestie van perspectief dus? Zo onschuldig is het niet. Want de geschiedfilosofie waarvoor het atheïsme de enig logische uitkomst van de beschaving is, denkt kennelijk dat de historie zich volgens onwrikbare wetten ontvouwt. Wat de redelijkheid voorschrijft móet wel realiteit worden. Zo niet, dan staan wij voor een intellectueel schandaal.
Dat is een misvatting die Karl Popper ooit ’historicisme’ heeft genoemd en hij werd niet moe daarvan de catastrofale gevolgen te onderstrepen. Want als de historie zich soms niet aan haar eigen wetten hield, moest ze daartoe maar worden gedwongen: daarvan legde het marxisme (het machtigste historicisme uit de geschiedenis) ampel getuigenis af.
Wonderlijk genoeg volgt het belijdend atheïsme van vandaag precies dezelfde wegen, ook al wordt Popper juist daarin vereerd als een van de grootste denkers van de twintigste eeuw. De schrijvers van deze belijdenisliteratuur staan soms merkbaar te popelen om eens stevig in te grijpen in een geschiedenis die zich weer eens niet weet te gedragen. Een beklijvende godsdienst kán niet, mág niet en móet niet – en dus moet wie niet horen wil maar voelen.
Dat de secularisatiethese onhoudbaar blijkt, is voor dit belijdend atheïsme dan ook geen intellectuele uitdaging, maar een levensbeschouwelijke dreiging. Het niet-omvallen van de kerktorens is daarvoor even onbestaanbaar als het wél omvallen van de Berlijnse Muur voor het communisme was. In beide gevallen blijkt de ontkenning van de werkelijkheid een machtig wapen.
Klopt de idee niet met de realiteit? ’Des te erger voor de feiten’, zou de de opper-historicist Hegel ooit hebben gezegd.
Twee filosofen, Sebastien Valkenberg en Ger Groot, schrijven op deze plaats om beurten een wekelijkse polemische column.
© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.
Reacties (9)
Wanneer kerkelijke instituten in dogma's blijven hangen, handelen als Zekerwetenden i.p.v. "Gelovigen", is de bijbel geen inspiratiebron meer, maar een grabbelton t.b.v. het eigen gelijk.
Het saldo na 2000 jaar Christendom, toont aan dat deze wijze van geloven, nooit zo bedoeld kan zijn geweest (1e en 2e gebod!).
Het idividualisme heeft na de jaren zestig revolutie, in positieve zin en negatieve zin (idem welvaart) uitgepakt. Veel informatie beschikbaar en meer in contact met vele andere levensovertuigingen. Orthodoxe gelovigen blijven m.i. om die reden graag onder hen zelf ter bevestiging.
Goede wijn behoeft geen krans of dwang!
RWindt, Flevoland op 30-06-2009, 09:27
Strootman,
Tenhumberg:Het Christendom is wijsgeriger dan het boeddhisme. U lijkt te lijden aan de post-christelijke zelfhaat van de Europese volkeren, en bent ook slechts een "wijsgerig" product van media- en onderwijssystematiek van ca. 35 jaar.XXXXX Na jarenlange, intensieve Schriftstudie heb ik uit de bijbel nooit een godsdienst af kunnen leiden, zoals het christendom. Zelfs de naam is onbijbels!In de Oosterse godsdiensten is religie wijsgerig en wijsbegeerte religieus. Verheffend! Nietzse noemde het een ziekelijke zelfverheffing om een christelijke jaartelling in te voeren! Na 80 jaar heb ik mij aan de kerk onttrokken!
P. Strootman, Klundert op 28-06-2009, 17:45
Waarom is religie zo hardnekkig?
Trouw, 18 juni 2009
Voor mij is het antwoord: omdat religie mij de argumenten verschaffen kan die ik nodig heb voor de zin van mijn bestaan-nú, op mijn 73e, nu mijn vrouw overleden is, de kinderen de deur uit zijn en ikzelf met pensioen ben.
En dan heeft religie weinig met theologie te maken en veel met geloven en bij mijn zoektocht naar die argumenten is de kerk dan ook niet echt behulpzaam geweest.
Maar wat is dan geloven? Daar is niet op een preekstoel een universele definitie van te geven, dat moet je laten zien! Geloven is vertrouwen op God.
C.F.van Mill, Gouda op 22-06-2009, 21:27
De definitie van wat religieus is, is de laatste jaren flink opgerekt. Dertig jaar geleden viel het ietsisme niet onder religie, maar onder levensbeschouwing of agnostisme. Kortom, om goed te kunnen beoordelen of religieusiteit hardnekkig is, moet eerst een definitie worden gegeven. Valt bijgeloof daar dan bijvoorbeeld ook onder? Het is een niet-rationele kijk op de werkelijkheid, daarin onderscheidt het zich niet van het ietsisme. Toch zal iemand die niet onder een ladder doorloopt niet gerekend worden tot de groep religieuzen. De vraag is dus wat nu precies zo hardnekkig is gebleven. De angst voor de werkelijkheid?
Fred, Leiden op 22-06-2009, 13:31
"maar intussen wordt het in de kerken almaar leger."
Ik zou zeer graag deze "actuele raport" willen lezen waar men zich op dit soort generaliserende uitspraken beroept. Deze uitspraak lees ik al vaker en wordt net zo hard geroepen alsof evolutie waarheid is. Ik konstateer groei in onze gemeente, en ander gemeentes waar ik enig affiliatie mee heb hier in Limburg.
Het zou beter en gepast zijn als deze zogeheten leeg loop PER groep geconstateerd worden. Maar alles over een kam scheren is inderdaad eigen onwetendheid verkopen.
Aan Ger Groot:
Wees hardnekkig voor de waarheid en niet je onwetenheid.
Gustaaf, Weert op 21-06-2009, 12:55
Juist het feit dát religies zich naar de tijdsgeest en de mode van de dag hebben gedraaid, is - althans van de christelijke kerkgenootschappen - de ondergang geweest. (Bovendien steekt men nog in 1975 vast.) En daarmee ook van een groot deel van de openbare moraal van het Nederlandse volk. Het individualisme en geloof ik de materialistische zelfvoorziening (Diesseitigkeit) zijn een ander element.
Strootman,
Het Christendom is véél wijsgeriger dan het boeddhisme. U lijkt te lijden aan de post-christelijke zelfhaat van de Europese volkeren, en bent ook slechts een "wijsgerig" product van media- en onderwijssystematiek van ca. 35 jaar.
Mw. M.J.M. Tenhumberg, Zevenaar bij Arnhem op 19-06-2009, 11:53
Vergeet ook niet, dat een grote oorzaak van de ontkerkelijking ligt in het feit, dat de institutionele kerkgenootschappen vrijzinnig zijn geworden en ernstig relativistisch. Kijken wij naar de rooms-katholieke Kerk, dan heeft zij (net als gereformeerden) niet alleen decennia door systematische politico-media-aanvallen uit sociaal-liberale en marxistische hoek geleden, maar is ook intern verzwakt door vrijzinnigheid en door een allesvernietigende Culturele Revolutie. Op vaag humanisme of een kinderlijk gevoel zit de meerderheid niet te wachten. Vandaar ook de ontkerkelijking. Het is niet alleen de welvaart of neiging tot primitieve magie.
Mw. M. Tenhumberg, Zevenaar op 19-06-2009, 11:53
Vandaag de dag zien wij inderdaad, dat de minst wijsgerige en institutionele godsdienst,namelijk het christendom, zienderogen aftakelt. Een godsdienst, die enerzijds van alles beloofde en anderzijds de minste eisen stelde aan haar navolgers, zal niet lang meer bestaan. Het denkwerk was immers voor de clerus? De 'leek ' hoefde slechts te geloven en hoefde zich niet voor de REDE te rechtvaardigen. Nu de Oosterse, wijsgerige godsdiensten zoals o.a. het Boeddhisme echter terrein wint in Europa, taant vooral het onwijsgerige christendom!
P. Strootman, Klundert op 18-06-2009, 15:19
Hulde aan mijn dagblad dat op drie pagina's 26, 27 en 31 (Drayer) het thema religie van zo veel invalshoeken benadert. Cruciaal in al die kolommen is de mening van godsdienstsocioloog Gerard Dekker: "Er is een algeheel verminderde behoefte aan de kerk. Meer dan vroeger denken mensen nu vanuit hun eigen wensen. Dertig jaar geleden vroeg je je af wat de kerk aan jou kon hebben, nu is dat anders om". Dick van Dijk stelt de vraag: "Hebben we de wil om te veranderen ?". De vraag naar de bereidheid van religies om te willen veranderen is van belang voor de meeste van de thema's, aangesneden op de drie bovenvermelde pagina's.
L. Scholten, Hardenberg op 18-06-2009, 12:49
Plaats een reactie
Stuur artikel door