Mondriaan schiep ruimte zonder diepte

Filosofisch kijken

Museumbezoekers blijven gemiddeld negen seconden voor een schilderij staan. Veel te kort om er recht aan te doen. Maar als je langer wilt kijken, hoe moet je dat dan doen? Filosofe Mieke Boon onderricht maandelijks over de filosofie van het kijken. Deel 8: Compositie in rood, geel en blauw II van Piet Mondriaan.

Daar sta je dan, voor een Mondriaan. Rood, geel en blauw. Vlakken, zwarte strepen. Meer valt er niet aan te zien. Gaan we hier naar leren kijken? „Mondriaan deed mij niets”, zegt filosofe Mieke Boon, „maar tijdens een lezing van de kunsthistorica Elvira van Eijl die ik onlangs bijwoonde ervoer ik voor het eerst iets van wat Mondriaan wilde bereiken.”

Het was een lezing over Mondriaans zoektocht naar het platte vlak. „Bij het ’Stilleven met vergulde bokaal’ van Heda en bij de ’Joodse Bruid’ van Rembrandt viel op dat wij, toeschouwers, diepte zien in schilderijen, die toch gemaakt zijn op platte vlakken. Die suggestie van diepte wilde Mondriaan laten verdwijnen.”

„Als je dat weet, zie je hem worstelen. Zo is er de ’Compositie met kleurvlakken 3’ uit 1917, dat bestaat uit vlakken op een witte achtergrond met een aantal zwarte streepjes. Daar mislukt zijn opzet, de zwarte streepjes veroorzaken diepte in het schilderij, de één staat meer naar voren ten opzichte van de ander. Op een ander schilderij uit 1917, ’Compositie met kleurvlakken 3’, heeft hij de zwarte strepen weggelaten, je ziet alleen pastelkleurige vlakken op een witte achtergrond. Dat is slap, het zweeft, het doet niks, en dat was helemaal de bedoeling niet. Als je dan ’Compositie in rood, geel en blauw II’ (1927) ziet - een van Mondriaans beroemde vlakken in primaire kleuren - is het verschil overrompelend. Dit schilderij staat, daar is sprake van harmonie. Toen moet Mondriaan het gevoel hebben gekregen: ’Zo is het.’ Ik had nooit verwacht kijkmogelijkheden te ontwikkelen voor Mondriaan, maar tijdens die lezing gebeurde dat. Dat was een heel bijzondere ervaring.”

Kan ik me voorstellen, maar ik zie een rood vlak, een geel vlak en blauw vlakje. Verder niets.

„Zie jij diepte?”

Nee.

„Je klinkt weinig enthousiast.”

Dat ben ik ook niet. Ik zie geen diepte. En in al die andere schilderijen zie ik wel diepte. Dus ik begrijp dat dit schilderij knap is. Alleen zegt ’knap’ me weinig. Wat heeft hij met die vlakken willen verbeelden?

„Om meer vat te krijgen op zijn werk is het zinnig een paar stappen terug te zetten. Piet Mondriaan (1872-1944) kwam uit een gereformeerd nest maar raakte sterk beïnvloed door de theosofie van ’Madame’ Helena P. Blavatsky (1831-1891). Zij probeerde denkbeelden uit verschillende spirituele tradities met elkaar te verenigen. Belangrijke bronnen waren het boeddhisme, het hindoeïsme, de joodse kabbala en de talmoed, het mystiek-islamitische soefisme, gnostische voor- christelijke tradities, en het neoplatonisme van Plotinus.”

„Dat laatste is denk ik belangrijk om Mondriaan te begrijpen. Plotinus onderwees dat er een hoogste, alles overstijgend Ene is waar alles uit voortkomt. Het Ene en de God van het christendom zijn heel verschillend. Het Ene is niet persoonlijk, en de schepping door het Ene is daarom ook niet een gewilde en geplande handeling. Je moet je daarbij voorstellen dat alles in de wereld voortvloeit uit het Ene. Plotinus gebruikt als beeld de zon waar licht uitvloeit. Niet alleen de aangename dingen, ook de zwarte kanten. Niet alleen geest, maar ook materie. Waar in het christendom deze dualiteiten min of meer over God en de duivel worden verdeeld, valt bij Plotinus alles onder het Ene. En dat maakt dat het belangrijk is in termen van balans en evenwicht te denken.”

Lijkt me al met al een religieuze soep worden.

„Je klinkt heel sceptisch. Dat komt misschien door associaties die je hebt met spiritistische seances en zo. Maar er zit in de theosofie ook een herkenbare intuïtie. Blavatsky geloofde dat al de genoemde spirituele tradities kennis hadden van een esoterische doctrine, en alleen verschilden in hun uitingsvorm. In haar boeken probeerde Blavatski die overeenkomsten aan te tonen.”

„In de theosofie van Blavatsky gaat het om het doorgronden van het Ene, dat door theosofen het goddelijke principe wordt genoemd, en om de ziel te verenigen met de universele ziel. Dit gebeurt niet door openbaring, maar door inzicht. Het spirituele pad is de weg naar dat inzicht. Door reflectie, zelfkennis en intellectuele discipline kan de ziel ertoe worden gebracht om eeuwige waarheid, goedheid en schoonheid te aanschouwen.”

Wat heeft dit met Mondriaan te maken?

„Een belangrijk idee in de theosofie is dat de wereld is opgebouwd uit tegenstellingen, die met elkaar in harmonie en evenwicht moeten worden gebracht.”

„Mondriaan, en ook andere kunstenaars die zich door de theosofie lieten beïnvloeden, zagen in kunst een mogelijkheid dergelijke principes van de theosofie te verbeelden. Dit resulteerde in een kunstopvatting die door hem en anderen abstract plasticisme werd genoemd. De kunstenaar moet esthetische balans en ritme bereiken door het gebruik van tegenstellingen zoals de rechte hoek tussen de lijnen, en door alleen maar primaire kleuren te gebruiken. Balans mag in deze opvatting niet worden bereikt door symmetrie en herhaling, maar alleen door proportie en plaatsing van de vlakken.”

Prima theorie. Maar hoe zouden deze rode, gele en blauwe vlakken de verbeelding kunnen zijn van deze theosofische principes?

„Om deze vraag te kunnen beantwoorden, heb ik er een aantal teksten van Mondriaan bij gepakt.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.