Muziek die God en mens verbindt

De Schotse componist van Iona-liederen John Bell geeft een workshop in Doorn. 'Soms lijkt het lied van boven te komen, soms op te stijgen vanuit de mensen naar God'. © FOTO MAARTEN HARTMAN

Een Iona-lied zing je om je geloof in God te delen, om uiting te geven aan emoties en ervaringen. Hymnenschrijver John Bell geeft workshops over de liedtraditie van de Keltisch-christelijke gemeenschap Iona.

’Gewoonlijk zingen we in de kerk wat de dominee ons opdraagt”, zegt de Schotse hymnenschrijver John Bell (60) maandagavond in een zaal vol belangstellenden in Doorn. Eeuwen en eeuwen achtereen zingt de geloofsgemeenschap dezelfde liederen om God te eren, terwijl de wereld verandert. „Ik wil graag dat de muziek hun belevingswereld reflecteert. Ook jonge mensen moeten de liederen kunnen begrijpen.”

Het Iona-lied verbindt het heilige met het alledaagse. „De liederen gaan over ik en God, God en de wereld, God en vrouwen, opwarming van de aarde, de oorlog in Irak”, legt Bell uit. Politiek en sociaal engagement is een van de kenmerken van de Iona Gemeenschap. Ze buigt zich niet alleen over wereldproblemen, maar ook over de pijn, opwinding en vreugde van alleman.

Al 25 jaar componeert Bell in deze geest religieuze liederen. Soms schrijft hij ze aan de hand van de Bijbel, soms geïnspireerd door verhalen uit het dagelijks leven. „Ik luister naar wat mensen niet begrijpen of bezighoudt. Aan de hand daarvan reflecteer ik op het christelijk geloof.”

Mensen kloppen bij Bell aan voor een lied over hun pijn, ziekte, ervaring. „Er was een keer een vrouw wier vader gestorven was. Het was een wrede man en ze had een slechte band met hem gehad”, vertelt Bell. „Dan vraag ik mij af wat het lied is voor deze vrouw.”

Sommige van die liederen worden maar één een keer gezongen. Andere vaker. „Misschien ben je niet depressief en gaat een lied daar wél over”, legt Bell uit. „Je zingt het lied dan voor anderen, voor hen die wel depressief zijn. Door het lied wordt de emotie gedeeld en door die ervaring treed je in contact met God. De pijn, de vreugde, de vragen waar we mee zitten, die bieden we door middel van het lied, aan God aan.”

Nooit zijn Bells eigen ervaringen onderwerp van zijn teksten. „Ik ben een instrument. Als ze wel zouden gaan over mijn beleving en gevoel, dan zou ik daarmee God reduceren en mezelf belangrijk maken.”

Veel bestaande religieuze liederen verwoorden volgens de componist dezelfde incorrecte verhouding tussen God en mens. „Ze gaan over ik en Jezus, of Jezus en ik. Ik word daarmee heel groot en God erg klein.” Maar God is volgens Bell van de ’hele de hele kosmos’: „In de 21ste eeuw behoort de kerk aan de wereld.”

Bell leeft dit gedachtengoed na. Acht maanden per jaar reist hij de wereld over om lezingen te geven, theologische seminars en workshops. Ook de Iona-liederen weerspiegelen deze omvattende blik op religieuze solidariteit. Tijdens de workshop leert het publiek in een razend tempo Schotse, Guatemalteekse en Zuid-Afrikaanse volksdeuntjes met Nederlandse teksten.

De workshopbezoekers weerspiegelen echter niet diezelfde globalisering. Onder het publiek is niet één persoon te vinden met een ook maar enigszins getinte huid. Medeorganisator predikant Teun Kruijswijk Jansen (54) heeft hier geen duidelijke verklaring voor, maar constateert wel dat Iona voornamelijk aanslaat onder de blanke bevolking. Hij hoopt dat andere groepen de liederen nog overnemen. „Zwarte kerken hebben we natuurlijk veel in Nederland. Neem de kerk voor de Ghanese bevolking in de Bijlmer. Maar door de liederen wordt het dominante westerse denken gerelativeerd. Dat geeft ruimte. Deze muziek kan ons verbinden met mensen wereldwijd. Dat zie ik als een cadeau.”

Kruijswijk Jansen is een van de drie volledige leden van de Iona Gemeenschap in Nederland. „Sinds 1986 ben ik predikant. Mijn aansluiting bij de Iona Gemeenschap is de uitkomst van een persoonlijke zoektocht: ’Hoe kan ik gelovig leven in deze wereld?’ En: ’Hoe kan ik mijn werk geïnspireerd blijven doen?’ Ik verlangde naar een levendige invulling van mijn werk.” Kruijswijk Jansen hoefde niet te kiezen tussen Iona of zijn protestantse kerk. De Iona Gemeenschap streeft een oecumenisch gedachtengoed na. Dogma’s spelen geen rol. „Maar”, zegt hij, „mijn kijk op de dogma’s van de protestantse kerk is wel veranderd. Ik ervaar meer ruimte in denkbeelden. Mystiek, beleving en de geest spelen een grotere rol bij Iona.”

De Houtense dominee Kees de Jong (54) kan hierover uit eigen ervaring meepraten. „In het protestantisme draait veel om je eigen zielenheil en het ’goed doen’ vanuit een evangelisch doel, vanuit een idee. Maar bij Iona staat spiritualiteit meer centraal. Het gaat om bezieling.” In de kerkdiensten van De Jong worden ook Iona-liederen gebruikt. „Ik merk dat de gemeente verandert. Ze doen bewust mee.” En dat is precies wat Bell voor ogen heeft: „Als je zingt verander je je religieuze mentaliteit.”

Jong en oud worden geraakt door de Iona-liederen volgens Anja van Velzen (54), dirigente in de kerk van De Jong. Van Velzen werkte met haar protestantse jongerenkoor en cantorei mee aan de eerste Nederlandstalige Iona-cd ’Opstaan!’. „De liedjes zijn erg toegankelijk”, is haar ervaring. „De teksten vertellen een verhaal waardoor mensen diep geroerd worden, en de muziek is melodieus.”

Toch is ’jong’ niet vertegenwoordigd tijdens de workshop in Doorn. Een zaal vijftigplussers zingt uit volle borst mee onder leiding van Bell. Misschien heeft vooral de oudere generatie behoefte aan een alternatief voor de traditionele uiting van religieuze beleving.

„Het is voor ons heel verfrissend”, meent dominee De Jong. Hij is ook positief over de liederen van Taizé. „Maar dat zijn haast mantra’s.” Iona-liederen blijven qua melodie en ritme dichter bij de mensen. „Soms lijkt het lied van boven, van God te komen”, zegt Bell.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.