Liberale moslims zijn eenlingen in Caïro

Caïro: theehuisbezoekers luisteren naar Obama. De Al-Azhar universiteit gaf de Egyptische regering vorige maand theologisch advies rond het presidentiële bezoek. © FOTO AP

In de Egyptische hoofdstad Caïro zoekt Trouw naar de modernistische islam. Vandaag: volgens ingenieur Al-Barawi geeft de Koran Charles Darwin gelijk.

Je treft ze op verschillende plaatsen in het Midden-Oosten. Vaak komen ze uit de bètawetenschappen. Maar ze vinden theologie te belangrijk om over te laten aan theologen, zeker als die gestudeerd hebben aan de Al-Azhar universiteit in Caïro. Die staat wereldwijd bekend als het centrum van islamitisch denken, maar liberalen verfoeien het instituut als een hersenloos doorgeefluik van uitgekauwde geloofswaarheden.

Als ze over de islam schrijven, krijgen ze hun manuscript meestal terug met een hoffelijk briefje dat het niet past in het fonds van de uitgever. Eenmaal kreeg de Egyptische ingenieur Seyf Al-Barawi een eerlijke reactie: „Anderen hebben voor minder dan wat u schrijft problemen gekregen.”

In veel opzichten behoren liberalen als Barawi tot het bevoorrechte deel van de natie. Materiële zorgen kennen ze niet, maar ze worstelen met een ander probleem. Ze zijn ervan overtuigd dat alleen echte vrijheid het Midden-Oosten verder kan brengen. Ze zien een ingewikkeld mechaniek dat die vrijheid tegenhoudt en waarin ze ook zelf een rol spelen. Barawi: „Wij liberalen opereren als eenlingen, we zijn slechte organisatoren. En we zijn ook niet bereid tot echte opofferingen. We gaan niet graag naar de gevangenis.”

Ze bespreken hun ideeën in besloten kring. Dat ook die bescheiden opstelling niet alle risico’s uitsluit, ondervond Barawi toen hij een Darwinherdenking organiseerde in de club van zijn woonwijk, het chique Heliopolis. Als geoloog is hij aanhanger van de evolutieleer. Hij meent zelfs dat de Koran daarvoor aanknopingspunten biedt. Een scheikundig ingenieur maakte hem uit voor kafir, ongelovige.

Barawi woont op een ruime, aangenaam ingerichte flat. Aan de muur hangt een foto van hem uit een vroeger leven, toen hij als officier diende in het leger. Hij deed mee aan de laatste grote oorlog tegen Israël in 1973. Gevochten heeft hij niet, hij deed onderzoek. Later belandde hij via Esso en een verblijf in SaoediArabië in de consultancy.

Het geloof heeft hij niet vaarwel gezegd. Nogal wat andere liberalen zijn atheïst of agnost. Van de daken roepen ze dat niet in het zeer godsdienstige Egypte. Barawi: „Secularisme krijgt in het Midden-Oosten nooit echte invloed. De enige oplossing is een nieuw godsdienstig concept.”

Veel Egyptenaren lezen in de vastenmaand ramadan de hele Koran, het liefst meerdere keren. Op zeker moment besloot ook Barawi om de Koran te gaan lezen. Hij deed er zes maanden over en viel van de ene verbazing in de andere. Alle mogelijke dingen die hij als vaststaand had geleerd, bleken niet te kloppen. Hij stuitte bijvoorbeeld op Soera 2 vers 69: ’Zij die geloven, zij die het jodendom aanhangen, de Sabiërs en de christenen die in God en de laatste dag geloven en die deugdelijk handelen, zij hebben niets te vrezen noch zullen zij bedroefd zijn.’

Barawi ontdekte dat de Koran moslims niet definieert als de volgelingen van Mohammed. De Koran verbindt het begrip moeslimoen ook met de discipelen van Jezus. In de Koran staat dat de ’godsdienst’ volgens God de ’islam’ is, waarbij het wel de vraag is of die beide woorden precies hetzelfde betekenden als in modern Arabisch. Maar er staat in elk geval niet, en daar gaat het Barawi om, dat de islam hetzelfde is als de volgelingen van Mohammed.

Volgens Barawi kunnen moslims ook de Egyptische farao Echnaton, die het monotheïsme invoerde, of Boeddha erkennen als profeet. Boeddha en Echnaton komen weliswaar, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Jezus en Mozes, niet voor in de Koran. Maar in de Koran staat ook dat God zijn openbaring heeft gegeven aan ’gezanten, over wie Wij vroeger al aan jou verteld hebben en aan gezanten over wie Wij jou niet hebben verteld’. In die laatste categorie kunnen wat Barawi betreft Boeddha en Echnaton vallen.

De orthodoxie schuift veel korangedeelten die niet passen in de heersende theologie terzijde als ’opgeheven’ (mansoech). Of dat ook is gebeurd met de verzen waarop hij zich beroept, interesseert Barawi niet, want hij gelooft niet in de praktijk van mansoech. Die houdt in dat, als er een tegenstrijdigheid is tussen korangedeelten, het korangedeelte dat het laatst is geopenbaard het eerdere gedeelte ontkracht. Geleerden menen via biografieën van de profeet Mohammed ook precies te weten wanneer welk koranvers is geopenbaard. Daarmee is de cirkel rond.

Barawi: „Dat begrip mansoech hebben ze verzonnen. Het is gebaseerd op precies één koranvers, dat ze vervolgens hebben gebruikt tegen wel driehonderd andere koranverzen. Dat kan natuurlijk niet.”

Soms vinden theologen zelfs een overgeleverde uitspraak van Mohammed of een verhaal over hem belangrijker dan de Koran zelf. Steniging bijvoorbeeld komt als straf niet voor in de Koran. Er is wel een verhaal waarin Mohammed zich niet verzet tegen een steniging. De Al-Azhar universiteit bepaalt daarom dat een getrouwd persoon die buitenechtelijk geslachtsverkeer bedrijft, gestenigd moet worden. Een ongetrouwde schuinsmarcheerder komt er, als het aan de Azhar zou liggen, af met honderd zweepslagen. Die straffen worden overigens niet toegepast in Egypte, wel zo nu en dan in Iran.

Waarom trekken theologen van de Azhar niet vergelijkbare conclusies? Barawi: „Zelfs de top van de universiteit kan niet denken. Het ligt aan hun leermethodes. Ze leren alleen maar uit het hoofd. De Azhar geeft gratis onderwijs. Daarom komen er armoedzaaiers op af. Ook dat houdt het niveau laag. Anderen gaan niet naar de Azhar. Onlangs publiceerde een Azhargeleerde een boek dat de bolvormigheid van de aarde ter discussie stelde. Ik heb bij de uitgever geprotesteerd. De Azhar denkt over veel dingen hetzelfde als de extremisten.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.