‘Predikant is naar binnen gericht’

Hoe kijkt een predikant naar zijn eigen werk? Wat vindt hij dat hij moet doen en laten? Dominee Johan van Holten onderzocht dit en ontdekte met verbazing dat de rol van de predikant al veertig jaar dezelfde is, dat roeping later nauwelijks nog een rol speelt en dat dominees niet goed raad weten met hun leiderschap.

Ondanks de leegloop van kerken denken predikanten nog precies hetzelfde over hun rol als veertig jaar geleden. En die rol is vooral naar binnen gekeerd, niet naar de mensen die de kerk verlaten hebben of niet meer kennen.

Dat is een van de conclusies die de protestantse dominee Johan van Holten trekt in zijn promotieonderzoek over rol en roeping van de predikant. De conclusie verbaast Van Holten: „Je zou verwachten dat een taak als evangelisatie ten tijde van de secularisatie hogere ogen zou gooien, maar dat is niet zo. Het lijkt mij een taak van de predikant dat je je meer naar buiten richt.”

Van Holten verdedigt zijn proefschrift vandaag aan de Protestantse Theologische Universiteit in Kampen. Hij analyseerde bij ruim vierhonderd Nederlandse ouderejaars theologiestudenten, beginnende en gevorderde predikanten hun roepingsbesef en rolopvatting.

Aanleiding voor dit promotieonderzoek was onder meer een aantal publicaties in de media waarin het domineesvak wat sombertjes werd voorgesteld. Daaruit bleek volgens Van Holten dat de waardering voor het predikantschap niet erg hoog was, zwaar werd gevonden en dat veel dominees een overstap naar een reguliere baan overwogen. Van Holten had net zelf de beginfase van het domineesvak achter de rug en begon die periode ook voor zichzelf te reflecteren.

Van Holten studeerde na pabo De Driestar in Gouda theologie in Utrecht. Hij was Nederlands hervormd predikant in Zalk en Veecaten en gaat sinds 1999 voor in Wezep en Hattemerbroek. Is dit wat ik ervan verwacht had, vroeg ook hij zich af.

Daarnaast hoorde hij als voorzitter van de Commissie Opleidingen en Werkbegeleiding van het Landelijk Diensten Centrum van de Protestantse kerk veel ervaringsverhalen van dominees en zo ontstond de wens om eens diepgaand onderzoek te doen naar hun werk.

Een van de dingen die Van Holten verbaasde in zijn onderzoek, is dat dominees hun rol ’heel massief’ opvatten. „Ze zien zichzelf als herder, leraar en bestuurder. Mannen zien vooral de preek en eredienst als belangrijkste taak, die hebben de neiging om zich te richten op leidinggeven. Daarna volgt het pastoraat en bezoekwerk. Op de derde plaats staat catechese en kringwerk.

Bij vrouwen ligt de prioriteit doorgaans bij het pastorale werk en daarna pas bij de preek en de eredienst. Zij hebben eerder de neiging om te zorgen. Missionair werk staat bij beiden ergens onderaan.’’

Bij de studenten staat evangelisatie op de vijfde plaats, vóór vergaderingen en publiciteit. Dat is slechts één plaatsje hoger dan bij de oudere predikanten. Uit een vergelijkbaar onderzoek in 1968 ’Zielzorger in Nederland’ kwam precies hetzelfde prioriteitenrijtje naar voren.

De promovendus pleit ervoor dat „kerkenraden zichzelf meer serieus nemen en goed gaan nadenken over hun beleid, over wat ze als gemeente nodig hebben, op dit moment, in deze tijd. Veel gemeenteleden verwachten nog te veel verzorging van hun predikant en houden alles bij het oude.

Maar voordat je een vacature uitschrijft voor een predikant, zou je kunnen bedenken wat je zelf als gemeente kunt doen. Je kunt bijvoorbeeld een parttime predikant aanstellen als inspirerend leider – en hem daar de ruimte voor geven – en een kerkelijk werker vragen het missionaire werk op zich te nemen.

Een kerkelijk werker – waar er genoeg van zijn inmiddels – kan ook werkzaamheden in de gemeente verrichten. Of je vraagt van een predikant dat hij naar buiten treedt, de wijk in gaat. Gelukkig zie je dat nu wel vaker gebeuren.”

Andere aanbeveling van Van Holten is dat studenten al in de opleiding verplicht stage lopen buiten de kerk.

Een column die de predikant Ron van der Spoel, predikant in de Amersfoortse vinexwijk Vathorst, in 2006 schreef in het orthodox protestantse blad CV Koers, is voor Van Holten een voorbeeld van hoe verfrissend het kan zijn om het eens anders te doen dan anders. Van der Spoel schreef onder de kop ’Ik schaam mij’: „Er is iets waar ik de laatste tijd echt mee zit. Het is dit: hoe kan het dat ik in de afgelopen zeven weken in Vathorst meer missionaire contacten heb gehad dan in de afgelopen zeven jaar in mijn vorige gemeente in Harderwijk? Ik hoef hier maar aan te kloppen of de deuren zoeven wagenwijd voor me open. Als het zo makkelijk is, waarom heb ik dat dan nooit gedaan in Harderwijk? Het is gewoon niet in mijn hoofd opgekomen. Ik was daar zo druk bezig met standaard-domineedingen, dat er geen ruimte meer was om buiten het kerkelijke circuit op mensen en instanties af te stappen.”

Uit Van Holtens boek ’Rol en Roeping’ blijkt dat dominees doorgaans veel van zichzelf eisen. Uit de ingevulde enquêtes komt naar voren dat predikanten vinden dat zij een soort duizendpoten moeten zijn. De theologiestudent vindt dat hij verstand moet hebben van Bijbel en geloof, dat hij over sociale, agogische en theologische vaardigheden moet beschikken. Een predikant moet zelf een praktische gelovige zijn, integer, assertief, solidair. Hij wordt geacht een wegwijzer en gelijkgezinde te zijn, iemand die leidt en voorop gaat. Hij moet goed kunnen samenwerken ook met mensen buiten de kerk en de buurt. Ook moet hij goed om kunnen gaan met de hedendaagse cultuur en levensbeschouwingen.

Beginnende predikanten verwachten in grote lijnen hetzelfde van zichzelf, maar zien zichzelf meer als een geïnspireerd leider en raadgever. Hij hoeft niet alle verantwoordelijkheid te dragen, maar moet die delen met anderen in de gemeente. Gevorderde predikanten zien zichzelf meer als wegwijzer, net als de studenten dat zien.

Wat Van Holten ook duidelijk werd in zijn onderzoek, is dat veel predikanten worstelen met hun leiderschap.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.