Hadj kent rangen en standen

Pelgrims krijgen in de Saad Ibn al-Waqaas moskee in Damascus instructies over de hadj en de reis naar Mekka.© FOTO REMCO ANDERSEN

Moslims uit de hele wereld reizen dezer dagen naar Mekka voor de jaarlijkse hadj. Van oudsher was Damascus een verzamelplaats. De organisatie is nu in handen van touroperators, die zeer diverse pakketten in de aanbieding hebben.

’Nog één woord en ik barst in tranen uit”, zegt Isam Nitfajil. Geëmotioneerd kijkt de 64-jarige winkeleigenaar toe terwijl Sheikh Ahmad Fahed al-Tinaawi, imam en tevens een van de grootste religieuze touroperators van Syrië, uitlegt hoe zijn toehoorders de belangrijkste reis van hun leven zullen ervaren.

De bebaarde sjeik, gekleed in onberispelijk wit gewaad en tulband en geflankeerd door twintig assistenten, wisselt historische anekdotes over de hadj naar Mekka af met praktische informatie, zoals de benodigde vaccins en de regels voor taxfree shoppen op het vliegveld van Jeddah.

In de Saad Ibn al-Waqaas moskee in Damascus luisteren zo’n vijfhonderd toekomstige hadji’s in stilte toe.

Dit jaar is december de maand van de hadj. De pelgrimstocht is de vijfde en laatste ’zuil van de islam’, na de geloofsbelijdenis (shahadah), het rituele gebed (salaat), het geven aan de armen (zakaat) en vasten (sawm). Iedere moslim die daartoe fysiek en financieel in staat is, moet tenminste eenmaal in zijn leven de tocht naar Mekka maken. Elk jaar trekken gelovigen vanuit de hele wereld naar de heiligste stad van de islam, de geboorteplaats van Mohammed, op zoek naar de nabijheid van Allah.

Vroeger verzamelden pelgrims vanuit het noordelijk deel van de moslimwereld, zich in de Tekiyye Suleymaniyye moskee, een enorm complex vol tuinen, eetzalen en gebedsruimten ten zuiden van oud Damascus. Van daaruit vertrok na het middaggebed een enorme karavaan van pelgrims, soldaten, handelaren, kamelen en muilezels voor een reis van soms wel 45 dagen, door het woeste Arabische landschap, vaak in verzengende hitte, getergd door vermoeidheid, dorst en roofzuchtige bedoeïenen.

De Tekiyye Suleymaniyye moskee is nu een toeristische attractie in het centrum van de stad, tegenover het Four Seasons hotel. Voor Syrische pelgrims begint de bedevaart anno 2008 aan de toonbank van hun touroperator. Ze bestellen all-inclusive pakketten, vliegen naar Saoedi-Arabië, en slapen in vijfsterrenhotels. Wie het kan betalen, vindt verlossing op een paar uur vliegen van Damascus.

Maar eerst moet de bedevaartganger een aantal financiële en bureaucratische hindernissen overwinnen. Boven aan de lijst staat het visum. Het Saoedische ministerie van hadj bepaalt het aantal beschikbare visa, op basis van het aantal moslims in een land. Dit jaar krijgen 25.000 Syriërs de kans om een middag hun leven te overdenken op de berg Arafat, waar Mohammed zijn laatste preek hield, om deel te nemen aan de rituele steniging van de duivel en het heiligste der heiligen te bezoeken in de al-Haram moskee in Mekka: de Ka’ba, het kubusachtige gebouwtje waarheen elke moslim zijn gebed richt. Het Syrische ministerie van binnenlandse zaken zet alle aanvragers op volgorde van oud naar jong, en begint bovenaan met het uitdelen van visa. Wie nooit eerder aan de hadj heeft deelgenomen, krijgt voorrang. Toch bestaat al-Tinaawi’s clientèle niet uitsluitend uit bejaarden, want elke pelgrim kan maximaal twee volwassen begeleiders meenemen. Vrouwen mógen zelfs niet mee zonder ten minste één muhrim (beschermer): haar echtgenoot of een naast mannelijk familielid.

Als het visum binnen is, kan de pelgrim zijn speciale hadj-paspoort ophalen bij zijn touroperator en de rest van de planning aan hem overlaten. Er zijn in Syrië zo’n dertig gecertificeerde hadj-verkopers, alleen via hen kun je deelnemen aan de bedevaart. De Syrische overheid voerde dat systeem begin jaren negentig in om een einde te maken aan de onoverzichtelijke en onhygiënische gewoonte van Syrische pelgrims om met bussen naar Saoedi-Arabië te reizen, onderweg wildkamperend langs wegen en in tunnels.

De touroperators bieden uitsluitend vliegreizen. Maar de verschillende soorten accommodatie en voedsel bieden grote ruimte voor prijsverschillen. Goedkoop is het niet: prijzen variëren van 100.000 Syrische ponden (zo’n 1.650 euro, meer dan een gemiddeld Syrisch jaarsalaris) voor onderdak zonder voedsel, tot 590.000 pond (bijna 10.000 euro) voor een twaalfdaagse reis inclusief vluchten binnen Saoedi-Arabië en een verblijf in het Hilton Makkah Towers – op zevenhonderd meter afstand van de Ka’ba.

„Ik organiseer reizen voor vips”, zegt touroperator Mohammed Antar, die zojuist twintig kamers in het Hilton Makkah Towers heeft geboekt. „Ingenieurs, zakenmensen, en artsen.” Onder zijn vijftig klanten zijn veel Syrische expats die vliegen vanuit Europa en de VS. De gemiddelde Syriër zou ruim vier jaar moeten werken om Mohammeds goedkoopste pakket te kunnen betalen.

De meeste Syriërs kiezen voor een middenklasse-aanbieder, zoals sjeik Al-Tinaawi, die geen goed woord over heeft voor zijn luxe-concurrenten. „Weet je dat ze zelfs hangmatten hebben geïnstalleerd bij hun tent op Arafat?” vraagt hij zijn toehoorders verbaasd. Door al die luxe vergeet je waarom het gaat, zegt hij. Niet voor niets dragen alle pelgrims dezelfde witte gewaden. „Bij de hadj zijn slaven en koningen gelijk.”

Zowel de sjeik als zijn publiek gaan er prat op voor de ’echte hadj’ te staan. Zijn klanten hebben voor de sjeik gekozen vanwege zijn reputatie, de prijs en de kwaliteit. „Hij biedt goede service zonder te overdrijven”, zegt een vijftiger met een formidabele buik. „Een beetje ontbering hoort er natuurlijk bij.”

Niet dat Tinaawi’s klanten in de open lucht slapen, of handelswaar moeten beschermen tegen nachtelijke overvallen, zoals vroeger. Voor zo’n 150.000 pond (ongeveer 2.400 euro) biedt hij meer dan alleen transport, accommodatie en maaltijden. Handdoeken, koffers met het logo van zijn bedrijf, speciale bedevaartshoofddoeken voor de vrouwen en zelfs een blauw zakje voor de zeven kiezelstenen die de hadji naar de duivel mag gooien zijn inbegrepen bij de prijs.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.