bisschop Muskens / De bisschop wordt monnik Martinus

Nog een keer treedt bisschop Muskens in de openbaarheid. Met een boek, en een vraaggesprek. Dan treedt de rebelse geestelijke in in het klooster. Als ’broeder Martinus’ zoekt hij de stilte.

Is bisschop het laatste en hoogste dat een mens/man in de rooms-katholieke kerk kan bereiken?

Voor bisschop Tiny Muskens (1935) van Breda niet. Hij bereidt zich voor op een nieuwe fase, geen stapje terug maar juist de diepte in: hij wordt broeder Martinus, monnik, zoeker.

Hij viert eind mei nog net zijn twaalfenhalf-jarig bisschopsfeest; maar zijn jonge opvolger mgr. dr. Hans van den Hende (1964) staat klaar.

Voor Muskens zit er weinig anders meer op dan te wachten tot de paus zijn ontslag aanvaardt. Dan, om precies te zijn op 2 februari volgend jaar, zal hij als monnik intreden bij de benedictijnen van de Paulusabdij, tot voor kort in Oosterhout, nu ingekwartierd in een huis voor oude en zeer oude kloosterlingen, monniken en missionarissen in Teteringen. Zolang het hem goed gaat zal de broeder ook deel uitmaken van het leven bij de trappisten in Abdij Maria Toevlucht in Zundert.

Toen Muskens in 1994 in Breda bisschop Hub Ernst (op Pasen 90 jaar) opvolgde was hij in Nederland relatief onbekend. Hij had jarenlang in Rome en in Indonesië gezeten en tussen de bedrijven door de hele wereld afgezworven.

Al spoedig spurtte hij hier zijn ambtsbroeders in bekendheid voorbij, met zijn broodje dat iemand die honger heeft gerust mag stelen om in leven te blijven, zijn stunt om met de KRO-tv tussen de Amsterdamse zwervers op straat te slapen en zijn boude stellingname over onrecht, de arme kant van Nederland en de zorgmalaise in het algemeen.

In 1999 moest hij flink inleveren na twee lichte herseninfarcten en een moeizaam herstel. De stunts en statements waren goeddeels voorbij, een tijd van stilte brak aan. Vanaf zijn seminarietijd had de bedrijvige, wereldbereizende priester Muskens twee zielen in zijn borst gekoesterd: de pastoor én de monnik, de wereld in én de wereld uit, verkondiger én stille beschouwer. In de laatste van zijn dagen zal de oud-bisschop onverbloemd die tweede optie kiezen. Die was nooit helemaal weg maar toch altijd ingesnoerd in een krappe agenda van drukte. Over een paar weken dient hij als bisschop de kersverse abt van Zundert, broeder Daniël Hombergen, een goede bekende uit Rome, de zogeheten abtszegen toe; daarna zullen de rollen omgekeerd zijn, wordt hij als het ware de minste en de laatste van diens broeders, eentje die niet eens behoorlijk kan knielen in de lotuszit, zoals ze dat daar doen.

Gaat hij dat volhouden? De laatste jaren hebben diverse priesters van naam en faam hun carrière opgegeven om monnik te worden maar zonder succes. Muskens daarover laconiek: „Ik ben dan 72! De abt heeft mij verzekerd: je hebt de ’habitus’, de rompstand, van een monnik.”

Wordt hij een soort mgr. Bär, de oud-bisschop van Rotterdam: wèl in het klooster, maar ook een graag geziene gast voor wie u maar overal in den lande uitnodigt voor lezingen en missen?

Weer een glimlach met lichte spot: „Nee, ik ga echt voor de stilte. Weg is weg. Mijn voornemen is enkel lid van de gemeenschap te zijn.”

De monniken zijn blij met zijn komst maar willen niet dat hij in zijn kielzog een hoop reuring meebrengt. Het wordt werkelijk een nieuwe levensfase, zonder schijnwerpers. Muskens geeft het toe: het aambeeld van armoede en zorg waar hij in de jaren negentig zo hard op heeft geslagen verdwijnt naar de achtergrond. En rest nog slechts gebed en verdieping.

Met oud-premier Ruud Lubbers erbij presenteerde bisschop Muskens gistermiddag in Breda een bescheiden boekje: ’Opmaat tot Eeuwigheid’, essays en een interview met Arjan Broers, met wie hij eerder ook zijn levensverhaal ’Wees niet bang’ te boek stelde. De titel verraadt dat dit het laatste is en blijft. Dood en eeuwigheid, zíjn dood en eeuwigheid, doordrenken de pagina’s.

„Jullie weten de mensen zo goed te zeggen hoe ze hun dood dienen te aanvaarden maar hoe gaan jullie om met je eigen dood?’’, vroeg eens een dame aan Muskens en aan priesters in het algemeen.

Muskens zegt niet bang te zijn voor zijn eigen dood, wel een beetje eng, maar niet bang. Hij ziet de tijd die komt ook als een oefening in vriendschap sluiten met de dood. Hij neemt het de kunstenaars van alle eeuwen enigszins kwalijk dat zij onze blik op de eeuwigheid zo hebben gefixeerd, als op een groene tuin, een familiereünie, kijken naar de man-met-witte-baard. Van zijn heilig geloof in de Geest die niet wordt uitgeblust maakt hij zich geen voorstelling.

De halfwas monnik is op het ogenblik druk bezig als rijke jongeling al zijn bezittingen, zijn boeken, wajangpoppen, prentjes aan de muur weg te schenken. Opvallend genoeg heeft hij van de andere kant zijn eigen dood juist minutieus in kaart gebracht en deels zelfs notarieel vastgelegd. Als het uur daar is zullen de monniken om hem heen gaan staan, zij zullen de eeuwenoude pinksterhymne ’Veni Creator Spiritus’ (Kom Schepper Geest) aanheffen en dan zullen zij hem in Elshout, in het graf van zijn ouders, nummer D-04-08 te ruste leggen – enkel gehuld in monnikspij, zonder bisschoppelijke parafernalia.

Is die regelneverij voor de eigen uitvaart wel gepast voor een aanstaande novice? Misschien is het wel plotseling uit en afgelopen en niets geen ’Veni Creator’. Muskens opnieuw met een soort nuchter vertrouwen: „Ik heb zoveel genade gehad in mijn leven, ik zal ook wel de genade krijgen van een goede dood.’’

Op 2 februari neemt Tiny Muskens in Oosterhout afscheid van ’de wereld’ en treedt hij in. Waarom die datum? Het is, zo legt hij uit, de veertigste dag na Kerstmis; de dag waarop naar Lucas 2 vers 22 Maria en Jozef Jezus voor het eerst naar de tempel brachten. In drie verzen achter elkaar wordt daar driemaal over de Heilige Geest gesproken – en over een oude man, Simeon genaamd, die het heil en de messias ziet.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.