Kiezers zijn 19de-eeuwers: nationalist en conservatief
U bekijkt nu: pagina 1 van 2.
Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws? Tweewekelijks spreekt Trouws filosofisch elftal zich uit, dit keer wederom met een gastspeler. De verkiezingsuitslag – hoe moeten we deze interpreteren? En hoe moeten we deze waarderen?
’De verkiezingsuitslag laat een dubbele beweging zien’’, zegt gastspeler Ad Verbrugge, hoofddocent sociale en culturele filosofie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. „Eén richting nationalisme, en één richting conservatisme.’’
Verbrugge vestigde met televisieoptredens en zijn essaybundel ’Tijd van onbehagen’ de aandacht op zich. Zijn analyses van de Europese eenwording, de managerscultuur in onderwijs en zorg en zijn voorzitterschap van de vereniging Beter Onderwijs Nederland maakte dat Jan Marijnissen de VU-filosoof onlangs tipte als minister van onderwijs.
Huib Schwab, jarenlang filosofiedocent en nu vrijgevestigd filosoof in Spanje en Nederland, deelt de zorgen van Verbrugge, maar diens interpretatie van de verkiezingsuitslag deelt hij niet. „Het verlies van PvdA, VVD en D66 valt te begrijpen als verzet tegen Paars. De neergang van de PvdA komt door Wim Kok, die de ideologie van zich afschudde. Kiezers stemmen op karakters, op mensen die idealen hebben en duidelijk zeggen waar ze voor staan, niet op kleur- en richtingloze onpersoonlijkheden.’’
Verbrugge: „We gaan van internationalisme naar nationalisme, en dat gaat dwars door het links-rechts denken heen.” Hij wijst op het populaire nationalistisch socialisme van de SP en op Wilders’ nationalistisch liberalisme. „Wie zich tegen de Europese Grondwet keerde, heeft gewonnen.’’
Daarnaast ziet Verbrugge dat de kiezer conservatiever wordt. „Er is een heroriëntatie op waarden en normen. Dit Balkenende-thema was zelfs het belangrijkste. Zie de partijen die het goed deden, zoals ChristenUnie, Wilders én de SP.’’
Verbrugge verklaart het met de analyse die hij in ’Tijd van onbehagen’ maakte. „De libertijns liberale moraal van de jaren zestig – ’vrijheid, blijheid’ – loopt ten einde. Hoe moet je leven? Hoe voed je kinderen op? ’Vrijheid, blijheid’ geeft geen richting. Daardoor grijpen mensen terug op het verleden, spreekt Balkenende over de VOC, en Marijnissen over de wederopbouw.’’
Verbrugge ziet een verband met het ’multiculturele drama’. „Het gebod om individuen met rust te laten en vooral niet paternalistisch te zijn, geldt ook bij minderheidsgroepen. De overheid mag iemand die enkel Turks spreekt en die met een schotelantenne naar buitenlandse programma’s kijkt, niets in de weg leggen. Dat is zijn eigen zaak. Zo kon de paradox ontstaan van een vrijheid die gebruikt wordt om kinderen op te voeden in een geest die de vrijheid ondermijnt.’’
Schwab bekritiseert verkiezingsanalyses die ’doen alsof al die kiezers één lichaam vormen, dat een bepaalde kant opgaat’. Hij kijkt liever naar de ’context’. Die is: het mediacircus, een ’kwantitatieve cultuur’, waarin alles draait om peilingen, opinieonderzoeken, kijkcijfers, met als grote vraag: wat vindt de meerderheid?’ „Niemand denkt op zeker moment meer zélf na. Een ramp voor de democratie.’’
Volgens Schwab beseffen kiezers dat wel, ze stemmen op hen die in het mediacircus nog het meest de indruk maken dat zij goede leiders zijn. Zoals Marijnissen. „Zijn stemmers weten niet dat de SP een maoïstische geschiedenis heeft. Ze hebben geen idee waar de partij precies voor staat.”
Wat ís een leider eigenlijk? Schwab: „Een persoonlijkheid die tegen opiniepeilingen ingaat en die zelfstandig durft na te denken. Omdat mensen zelf ook personen zijn, kunnen zij de gedachtegang van zo’n leider volgen en overnemen. Hij voegt zich niet naar de opiniepeilingen, maar overtuigt anderen. Leiderschap is: dat je karakter samenvalt met je idealen die je vormgeeft in je uitstraling, in je charisma. Dat is waar het Bos, Rutte en Balkenende aan ontbreekt, en wat je meer ziet bij Rouvoet en Marijnissen.’’
Verbrugge ziet wél grote historische lijnen. „De Verlichting bevrijdde de burger van kerkelijke structuren. Daarop ontstond de noodzaak om deze burger in een nieuwe structuur te persen: die van de natie. De 19de eeuw is die van burgerij, volk, natie en nationalisme.’’ Daarop kwam in de jaren zestig van de vorige eeuw kritiek. Individualisme en wereldburgerschap namen de plaats van de natiestaat in. „Maar deze ideeën geven te weinig richting. Daarom zie je dat we nu terugvallen op het collectief, een algemeen belang, een nationale, bindende eenheid. Vandaar de canon die ons de geschiedenis moet leren. Vandaar het afwijzen van de Europese Grondwet en het benadrukken van integratie in de Nederlandse taal en cultuur. En vandaar de verkiezingsuitslag.’’
Hoe waardeert Verbrugge die uitslag? Hij twijfelt, snapt de behoefte aan ’menselijke maat’ en concrete saamhorigheid, maar ziet ook dat het nationale een ’abstracte identiteit’ dreigt te worden, die zich afzet tegen anderen, met een cultuur die alleen maar tegencultuur is.
Volgens Schwab zijn nationalisme en conservatisme zeker niet de noodzakelijke uitkomst van een historische ontwikkeling. Mensen scheppen zelf hun toekomst. En onze toekomst ligt in Europa. „Nederland zit, sinds de zuilen zijn verdwenen, in een identiteitscrisis. Om weer aan een sterke identiteit te komen, moeten we niet terugwillen naar de enge, nationale context. We moeten kijken waar we vandaan komen en waar we naartoe willen. Onze culturele geschiedenis ligt in Parijs, Rome, Londen, Athene. En onze toekomst ligt in Europa. Mensen willen dromen, en hebben behoefte aan iemand die de droom voor hen uittekent. Europa is de droom.’’
Yoram Stein heeft na drie jaar besloten met deze rubriek te stoppen.
© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.
- Toon heel artikel
- vorige pagina
- 1
- 2
- volgende pagina
Reacties (14)
Het is maar de vraag wie hier de 19-de eeuwers zijn: In elk geval Balkenende en Rutte, want als zij het over "modernisering" hebben bedoelen ze dat ze terug willen naar 19-de eeuwse sociale verhoudingen.
g.agresti, son op 03-12-2006, 23:27
Kunnen we uit deze verkiezingsuitslag (en bijvoorbeeld het Europese referendum) afleiden dat Nederlanders nationalistisch zijn? Er zijn landen met duidelijke nationale rituelen, zoals het groeten van de vlag in lagere scholen in in USA. Ik vermoed dat een voorstel voor iets dergelijks in Nederland met algemeen hoongelach zou worden ontvangen. Nederlanders hebben - ongeacht waar hun ouders of grootouders vandaan komen - een ingewikkelde verhouding met de "Nederlandse nationaliteit". "Typisch Nederlands" is een negatieve aanduiding. Misschien willen mensen gewoon in een dimensie leven die ze nog kunnen overzien.
Hugo Besemer, Randwijk op 01-12-2006, 11:00
Meneer Sterk, al uw reacties op artikelen hebben dezelfde teneur en dezelfde moeilijke woorden en vaak worden ze nog verkeerd gebruikt ook. Het is gangsta rap en geen gangstra rap. En als u over PCISME spreekt, denk ik eerder aan medische fouten, dan aan het axioma van erfelijke intelligentie. Het proletariaat is de arbeidersklasse en ik denk dat zich niemand hoeft te schamen om zijn brood met de handen te verdienen. Om deze groep in een adem te noemen met de groep jongeren, die afglijdt of afgegleden is in de criminaliteit. Het leven is echt iets ingewikkelder, dan u denkt en elk mens ontkomt er niet aan zo nu en dan ongestraf opvattingen te ventileren, die niet met de feiten overeenkomen. In het verleden hebben wij aan den lijve ondervonden hoe snel je bevolkingsgroepen kunt stigmatiseren. Dat is met de zigeuners gebeurd, de "onderkaste" van de samenleving, die daarvan de wrange vruchten heeft geplukt. Met etiketten plakken moet je voorzichtig zijn.
Edwin, Tiel op 30-11-2006, 10:48
"Er is een heroriëntatie op waarden en normen." en "Nederland zit, sinds de zuilen zijn verdwenen, in een identiteitscrisis. Om weer aan een sterke identiteit te komen, moeten we niet terugwillen naar de enge, nationale context." Mee eens, maar het is trouwens wel jùllie generatie die het altijd had over democratische beginselen, vrijheid van meningsuiting, uitwisselen van ideeën met andersdenkenden en met name religieuze tollerantie en dat je 'zelfstandig na moest kunnen nadenken' (vooral om wat er gebeurd was tijdens de II wereldoorlog, daar konden jullie niet over òphouden, terwijl er nooit iets diepgaands over de Suriname en de slavernij onderwezen werd). Al het educatieve materiaal had illustraties met 'multiculti-poppetjes' in alle kleuren en nu zijn jullie zó bang voor je eigen gepropageerde democratie en hoor ik angstkreten over de hoognodige 'collectieve waarden'. De nieuwe verzuiling heet kortzichtigheid en gezapigheid, maar multiculturele rijkdom is er 'stiekem' toch hoor!!
Rosa, Spanje op 30-11-2006, 10:47
"Daarom zie je dat we nu terugvallen op het collectief, een algemeen belang, een nationale, bindende eenheid." Ik denk dat er juist terug gevallen wordt op de(kleine) groepsidentiteit (van hoofddoek tot biologische tomaten, van yoga tot eigen dialect proza), als tegenreactie op de grote 'homogeniserende' krachten van de in de jaren '50/'60 opgegroeide witte mannen en vrouwen (rechts èn links) die het aldoor maar hadden/hebben over 'hun pensioen' en gek genoeg zèlf zo vast werk kregen zonder al te veel diploma´s op zak, een onduidelijk 'Europa' en de mundialisering. Dat men die 'NL-eenheid' van bovenaf nu graag wil opleggen uit behoudendheid is iets anders. "De overheid mag iemand die enkel Turks spreekt en die met een schotelantenne naar buitenlandse programma?s kijkt, niets in de weg leggen. Dat is zijn eigen zaak." Het zou toch raar zijn als ik niet meer Trouw mag lezen omdat ik me nu in Spanje woon. Het gaat verder dan die schotelantenne en de kaasschaaf. Mensen erbij betrekken.
Rosa, Spanje op 30-11-2006, 10:47
Politiek correct links hoeft nooit na te denken over argumenten tegen coservatieve analyses maar beperkt zich tot persoonlijke pedagogische aanvallen op hun gesprekspartner. Edwin is daar een mooi voorbeeld van. Zoals bij alle onderdrukkende ideologieen is de discussie een stuk eenvoudiger, je hoeft niet na te denken en je kan ongestraft opvattingen ventileren die niet met de feiten overeen komen. Het basis axioma van het PCisme is dat iedereen gelijk is, dus intelligentie kan niet erfelijk zijn terwijl dat een van de meest gerepliceerde uitkomsten is van de psychologie. Dat basisaxioma geeft ook aan dat alle (sub)culturen evenwaardig zijn. Maar helaas is dat precies de reden waarom kansarme jongeren niet meer uit hun primitieve gangstra rap cultuur kunnen onsnappen, daarom is eigelijk het woord onderkaste meer van toepassing dat onderklasse. Het taboe van Edwin op termen als proletariaat en onderklasse heeft helaas het effect dat ze daar blijven waarom iets leren en gaan werken?
Johan Sterk, Amsterdam op 29-11-2006, 23:22
Sorry jongens, niet goed genoeg. Men kijkt niet verder dan de eigen neus lang is. Ik wil een visie, niet een hineininterpretieren.
A, Sprakelaar, Limburg op 29-11-2006, 21:28
Uitstekend artikel!! De kiezer wordt hier op een nadrukkelijke manier een spiegel voorgehouden die bij zichzelf eens kritisch ten rade moet gaan over de wijze waarop hij of zij zijn of haar mening heeft gevormd. Hoog tijd dat de kiezer zichzelf eens serieus neemt en niet met de dooddoener aan komt zetten dat de kiezer altijd gelijk heeft, want dat heeft deze recente uitslag wel bewezen. Anderzijds is het ook een stevige boodschap voor de media die als taak o.a.heeft de burgers op een zo objectief mogelijke wijze voor te lichten. Men kan eenzijdige berichtgeving moeilijk als waarheidsvinding bestemepelen, want een halve waarheid is een hele leugen. Dus geacht journaille, wat minder opinie's graag wat meer informatie en blijf hoor en wederhoor toepassen. We zijn toch immers geen landje geworden dat de luiken dicht heeft gegooid en neigt naar het laakbare nationalisme en conservatisme? Als men de maatschappij wil verbeteren zal men hervormingsgezind moeten zijn!
Ben Jager, St.Michielsgestel op 29-11-2006, 15:39
Je zou willen dat meneer Johan Sterk iets meer fatsoen in zijn lijf had. Zijn stuitende opmerkingen over de onderklasse en het proletariaat kan ik niet rijmen met beschavingsideaal en eeuwenoude tradities van goed gedrag. Dit soort denigrerende opmerkingen passen niet bij een hoogstaand mens met een hoog beschavingsideaal, als meneer Sterk.
Erwin, Tiel op 29-11-2006, 11:57
Het afscheid van de tradities in de zestiger jaren heeft tot vervreemding en normloosheid geleid. Daar waren vooral die groepen het slachtoffer die die traditie onvoldoende of niet geinternaliseerd hadden: immigranten en kwetsbare delen van het proletariaat. Er is een hedonistische en stuurloze socialistisch-libertaire onderklasse ontstaan die ondanks gratis onderwijs en andere inkomensoverdrachten nauwelijks kansen op verheffing meer had. Elk collectief bewaakte beschavingsideaal is immers in de libertaire denkwijze verwerpelijk. Het is vooral de middenklasse die hiervoor verantwoordelijk is. Het proletariaat betaald echter de prijs. Het ligt dan ook voor de hand dat de steun voor politici die hieraan iets willen veranderen komt van proletariërs die nog een beschavingsideaal hebben en die slachtoffer zijn geworden van het ontbreken hiervan. Zij zijn het vooral die hiermee geconfronteerd worden en zich nu weer gaan oriënteren op eeuwenoude tradities van goed gedrag. Geen populisme dus
Johan Sterk, Amsterdam op 29-11-2006, 10:20
Toch wel gek dat Wilders altijd voor fascist wordt uitgemaakt terwijl hoofddocent Verbrugge de SP verbindt aan populaire nationalistisch socialisme. Dat lijkt verdacht veel op het nationaal socialisme van onze oosterburen uit de jaren 30. Vandaar wees slim, geen SP in de regering maar Wilders!!! Extreem links heeft meer slachtoffers gemaakt dan rechts!
robert, noordwijk op 29-11-2006, 10:19
Ik zie nergens herdenkingen van succesvolle (zee)slagen of bedevaarten naar de graven van Nationale Helden, zoals dat bij echte nationalisten gebruikelijk is. Er is mijns inziens dan ook geen sprake van oplevend nationalisme, maar wel van een behoefte van de kiezers een democratisch deficit op te heffen. Het paarse brandkastliberalisme en subsidiesocialisme is men zat. In Europa bloeit dat nog als nooit te voren. Op het openbare bestuur in Europa heeft men geen invloed, op dat in Nederland wel. Logisch dus dat men vergroting van de macht van Brussel wil tegengaan.
Frank Buiter, Amsterdam op 29-11-2006, 10:16
Onze toekomst is de wereld zoals dat nu ook is. Europa is slechts een voorbijgaand station, dat met de ontwikkeling van de wereld steeds meer een "provincie" wordt. Voorbij het provincialisme kunnen we ontwikkelen door bewuster te worden van onze eigen menselijkheid. Vrijheid, blijheid, mits in gemeenschap, waarmee de individualiteit ook haar betekenis en waarde krijgt.
hugo gietelink, amsterdam op 29-11-2006, 10:07
De kiezer heeft vooral aangegeven dat de samenleving socialer moet. En de invloed van de moorden op Fortuyn en Van Gogh wordt nog altijd sterk miskend door de beroepsduiders, evenals het probleem van de islamisering wat je overal hoort maar bijna niet in de media. Die verschuilen zich nog altijd achter meer abstracte begrippen en "vergeten" zo nodig wat. Dat is mede het gevolg van een jarenlang klimaat waarin alleen beroepsduiders aan bod kwamen, die de door de politiek en media gewenste politiek wilden bevorderen en alles wat daar niet bij paste gewoonweg praktisch doodzwegen of met afleidingsmanoeuvres kwamen door bijv. te spreken over 'onderbuikgevoelens'. Diezelfde toon is te vinden in het artikel van Stein. Bovendien was het mede door de beroepsduiders gecreëerde klimaat zeer slecht gesteld met de vrijheid van meningsuiting, waardoor ook op deze grond de meningen in de samenleving geen behoorlijke vertaling kregen in de media. Een andere generatie met een open blik is hard nodig.
J.J. v.d. Gulik, Andijk op 29-11-2006, 10:07
Plaats een reactie
Stuur artikel door