Interview / De atheïst klinkt steeds schriller

1 / 2

De Britse theoloog Alister McGrath, afgelopen zaterdag op de Nacht van de Filosofie in Amsterdam. Hij debatteerde daar met filosoof Herman Philipse. McGrath: ?Ik zie een atheïstische generatiekloof. Hedendaagse ouders zijn ongelovig, terwijl hun kinderen zeer geïnteresseerd zijn in religie. Dat is een volstrekt nieuwe ontwikkeling.? © FOTO JÖRGEN CARIS, TROUW

reacties (10)
print
stuur artikel door

U bekijkt nu: pagina 1 van 2.

De Britse theoloog Alister McGrath verkondigt de ondergang van het atheïsme. Ongeloof is een tijdelijk, typisch West-Europees verschijnsel, zegt hij. „De mens is van nature religieus.”

Zaterdagmiddag. Daar wandelt de bekende theoloog Alister McGrath de Amsterdamse hotellobby binnen. Nog een paar uur, en hij zal op de Nacht van de Filosofie in debat gaan met filosoof Herman Philipse. Aanleiding: zijn pas vertaalde boek ’De ondergang van het atheïsme.’

McGrath, anglicaan en hoogleraar historische theologie te Oxford, kijkt ernaar uit. In Engeland, zegt hij, is het ’verrassend moeilijk’ om publiekelijk te debatteren met atheïsten. Zes, zeven keer is geprobeerd een treffen te arrangeren tussen hem en zijn grote tegenstander, de bioloog Richard Dawkins. Tevergeefs. „Erg teleurstellend”, zegt McGrath. „Ik geniet van een goed debat.”

De Utrechtse universiteitshoogleraar Herman Philipse, auteur van ’Atheïstisch Manifest’, draait er zijn hand niet voor om. „Nee”, zegt McGrath, „ik ken de heer Philipse niet persoonlijk. Ik ben bang dat zijn werk in Engeland niet erg bekend is. Maar ik begrijp dat hij een klassieke atheïst is, uit de traditie van de Verlichting.”

De Britse hoogleraar wordt nogal eens neergezet als ex-atheïst. Dat blijkt reuze mee te vallen. Alister McGrath (1953) groeide op in een ’conventioneel christelijk gezin’. „Ik ging naar de kerk omdat dat zo hoorde. Ik kan me niet herinneren dat ik ooit werkelijk religieus ben geweest.” Aan het begin van zijn puberteit verloor hij het geloof, op zijn twintigste keerde het terug – nu in evangelische gedaante.

McGrath: „Ik had het christendom nooit goed begrepen. Nu ontdekte ik dat het niet ging om waarheid, maar om betekenis. Ik besefte dat atheïsme een schraal vervangingsmiddel was: het kon de verbeelding niet prikkelen, geen beroep doen op emoties, je leven niet veranderen.”

Het was geen paulinische bekering, zegt hij, maar een langzaam proces. „Mijn ouders waren verbaasd. En ook een beetje bezorgd. Ik studeerde chemie, ze wilden dat ik de wetenschap in ging. Ze waren bang dat dat er niet meer van zou komen.”

In zijn laatste boek wil McGrath aantonen dat het atheïsme aan de verliezende hand is. Wat twee eeuwen lang volstrekt vanzelfsprekend leek – op een dag is ieder weldenkend mens atheïst – blijkt niet op te gaan. „Atheïsme”, zegt McGrath, „is een tijdelijke zaak gebleken.”

Ongeloof, betoogt hij, is een typisch West-Europees verschijnsel. In Afrika, de Verenigde Staten, Zuid-Amerika, in grote delen van Azië is een atheïstische levenshouding buitengewoon schaars. En zelfs in West-Europa blijft het aantal overtuigde atheïsten gering. De ontkerkelijking heeft niet geleid tot een afname van religiositeit. (Zo noemt twee derde van de Nederlanders zichzelf agnost of ietsist.)

Atheïsme, zegt McGrath, is sterk verbonden met de ’moderniteit’ van na de Franse Revolutie. In het huidige postmoderne tijdperk – er bestaat niet één waarheid – heeft het atheïsme het veel moeilijker. Bovendien ontstond atheïsme in een periode dat de kerk veel macht had, en die hevig misbruikte. Toen hadden, zegt McGrath, atheïsten uitstekende redenen voor hun strijd tegen het geloof. Die tijden zijn voorbij.

Het klimaat is aan het veranderen, constateert hij. Het georganiseerde atheïsme vergrijst. „Ik heb veel interviews gehouden voor dit boek, maar ik kon geen jonge mensen vinden. Ik zie een atheïstische generatiekloof. Hedendaagse ouders zijn ongelovig, terwijl hun kinderen zeer geïnteresseerd zijn in religie. Dat is een volstrekt nieuwe ontwikkeling. Een vak als ’religieuze studies’ is in Engeland zeer populair. De studenten praten heel open over hun verlangen naar spiritualiteit. Jonge mensen hebben niet de vijandigheid van hun ouders tegenover de kerk. Ze hebben geen nare herinneringen aan een godsdienstige opvoeding. En de opkomst van de islam speelt natuurlijk ook een rol. Daardoor beseffen jonge mensen dat religie niet zomaar iets is.”

Interessant, zegt hij, is wat er onlangs gebeurde.

„Na de aardbeving in Lissabon in 1755 verloren zeer veel mensen hun geloof. Na de tsunami, eind 2004, was dat niet het geval. Kennelijk stelt religie mensen weer in staat om in het reine te komen met afschuwelijke gebeurtenissen.”

Dit alles, zegt McGrath, maakt dat het atheïstische geluid steeds ’schriller’ klinkt. In zijn boek waagt hij zich niet aan psychologische verklaringen. ,,Ik ben geen psycholoog. Maar ik denk dat het klopt: de mens is van nature religieus. Heeft een natuurlijke neiging tot transcendentie. Kijk naar wat er gebeurde in de Sovjet-Unie, na de val van de Muur. Decennia atheïsme hebben het geloof niet kunnen uitroeien.”

Volgens McGrath kunnen de gevestigde westerse kerken hun voordeel doen met de groeiende belangstelling voor religiositeit. „Ze kunnen die zoekende jonge mensen een identiteit geven, een bodem in hun bestaan. Maar de vraag is of de kerken deze grote groep werkelijk kunnen bereiken. Dan moeten ze wel openstaan voor de postmoderne cultuur, en daarbij aansluiten. Vooral oudere gelovigen vinden dat moelijk.” Volgens hem hebben evangelische organisaties als Willow Creek en methoden als de Alpha-cursus het wél begrepen.

Maar de theoloog ziet niet alléén velden, die wit zijn om te oogsten. Juist als religie weer aan de winnende hand is, kan ze in de oude valkuil rollen van machtsmisbruik. ,,En dan wordt atheïsme weer aantrekkelijk. Dan hebben de ongelovigen een sterk punt.

Alister McGrath is zeer kritisch over het mainstream protestantisme. Zo voorspelde hij enkele jaren geleden de spoedige ondergang van de ’gewone’ protestantse kerken.

Zijn uitspraken baarden ook in Nederland enig opzien. Juist toen kwam, na veertig jaar ploeteren, de fusie van drie kerkgenootschappen tot één Protestantse Kerk in Nederland eindelijk in zicht.

Volgens McGrath heeft het ’rationele’ protestantisme weinig overlevingskansen. Christelijke stromingen met méér oog voor persoonlijke beleving en emoties – pinkstergelovigen, evangelicalen, rooms- katholieken – hebben de wind prettig in de rug. Mensen willen volgens McGrath nu eenmaal ’de heiligheid van God’ ervaren. En dat is in een doorsnee protestantse kerk, met veel nadruk op het Woord en afkeer van zintuigelijkheid, geen sinecure.

McGrath nu: „Protestantse kerken zullen misschien niet verdwijnen, maar ze hebben veel om over na te denken. Hoe kunnen we ons geloof doorgeven aan de volgende generaties? Ik heb alleen willen zeggen: kijk uit! Dit kan gebeuren.”

Reacties (10)

I think Alister McGrath is great. It says something that Richard Dawkins refuses to debate publicly with him. Secularists are being challenged. There appears to be signs of confusion, because religion is high on everyone's agenda, and in the headlines. The European Values surveys challenge the idea that secularism (the idea that as societies modernise religion has less influence) is a fait accompli, because indicators of growth in faith and religion are rising. See Duncun MacLaren's 'Mission Implausible: restoring credibility to the church' (Paternoster 2004) for his thesis that actually de-secularisation is happening. Politicians and society need the church. It is possible to find there a God there who is intellectually rigourous and who can yet sympathise with our 'experience' orientated post-modern culture. www.christchurch.nl

Mark Collinson, Amsterdam op 01-06-2006, 17:32

Het is jammer dat de schrijver verzuimt om te vermelden dat Schopenhauer 20 jaar voor Feuerbach al sprak over die projectietheorie. De schrijver zoekt wat steun bij de 500.000.000 pinkstergelovigen in de wereld. Waarom is het boek van H.Cox ; Fire from heaven, nog niet vertaald voor meer mensen. Wie gaat het doen? Harvey Cox. Vuur van de hemel?! Deze 500.000.000 zijn wel arm, net als de christenen in het tweede testament.

René Luijk, Tilburg op 18-05-2006, 13:19

?De mens is van nature religieus.? Bijna goed: de mens wil overal een reden en verklaring voor hebben. Zaken die (nog) niet te verklaren zijn worden voor het gemak gezien als daden van goden. Wat die interesse van de 'nieuwe generatie' betreft: open staan voor onbekende dingen en interesse hebben is niet hetzelfde als daadwerkelijk bekeerd worden..

Edwin, Heerenveen op 23-04-2006, 19:02

Heb je er weer één die de waarheid, meer nog de wijsheid in pacht meent te hebben. Als je puur de bijbel en religie gaat beschouwen blijft er weinig feitelijk materiaal over. Al eerder was ik erachter gekomen dat kerst en pasen van origine niets met christelijke religie te maken hadden. Ik had nog n klein sprankje hoop; pinksteren op zn minst zou dit toch nog wel origineel zijn, laat dit nu echt zo gebeurd zijn. Maar nee, helaas pinksteren bleek op een reeds bestaande ceremonie gebaseerd te zijn, namelijk het ?enthousiasme? van de Bacchanten. Het woorddeel ?thous? van dit woord verwijst naar Zeus. En-thous-iasme betekent dus oorspronkelijk: de neerdaling van de geest van Zeus op de mens. De Bacchanten op wie de geest van Zeus was neergedaald, liepen in de oudheid rond met een kromstaf, zoals later de christelijke bisschoppen. mooie theorieen en verhalen, te weinig bewijs. www.godenkinderen.nl

allard, assen op 23-04-2006, 19:01

Natuurlijk hebben mensen behoefte aan religiositeit, als zingeving en troost, verklaring en rechtvaardiging, om verantwoordelijkheid af te schuiven of op onsterfelijkheid te hopen. Het kost kracht om weerstand te bieden aan willekeurig welk wensdenken: atheïsme lijkt een luxe van esprits forts. Een kwestie van bescheidenheid: we zijn niet meer dan we zijn, alleen, onwetend, armzalig en vluchtig. Als het slecht gaat stromen de kerken vol, als het goed gaat lopen ze leeg. Maar reeds de Romantiek zag ooit een herwaardering van de religiositeit, die weer verdween met de socialistische mode. Filosofische vragen en psychologische behoeften zullen altijd bestaan, maar elke godsdienst is een cultuurverschijnsel. Heerlijk om in te geloven, maar als opium: levensgevaarlijk, gezien de talloze miljoenen historische en huidige slachtoffers van onderdrukking en vervolging. De slaap van de rede verwekt monsters.

Koerbagh, op 12-04-2006, 13:08

Gevaar van deze nieuwe prot beweging zit hem natuurlijk in het elan wat alle extreme bewegingen op de been bracht: neo-facisme, communisme etc. Geloven in emotie, en van daaruit voelen/geloven in de ideen, omdat je iets voelt is het ook waar. Gevaarlijk. Feel-good religie. Wat is precies het verschil met Idols ?

, op 12-04-2006, 12:35

De heer McGrath doet wel erg aan wishfull thinking. Uiteraard respecteer ik iedereen die wil geloven. Maar ik denk dat de meeste mensen liever in waarschijnlijkheden geloven dan in de waarheid. Het is vele malen makkelijker om zomaar iets aan te nemen dan er over na te denken. De rede is voor mij het enige dat telt.

Joop Koning, Kampen op 12-04-2006, 12:30

Mensen zoeken geen waarheden, maar zekerheden. Allen de uitzondering is geïnteresseerd in waarheid - kijk om je heen. Via religie kun je jouw eigen zekerheden kiezen, dus wat wil je nog meer.

Willem, op 12-04-2006, 12:23

Dat Atheisten in Nederland niet meer van zich af hoeven te bijten, zoals bijvoorbeeld in de V.S. nog wel het geval is, moet niet worden verward met schraalheid. Atheisten zijn er wereldwijd in vele vormen en uitvoeringen. Zij hebben geen centrale leer en instituties, en hebben die ook niet nodig. Iedereen kan, zonder bekering, op eigen tempo, tot inzicht komen. Een actieve rol van Atheisten zou zelfs contraproductief werken. Het Christendom is tegenwoordig voor velen niets meer dan 'ik geloof dat er iets is' of sentimenten die enkel worden misbruikt voor ophitsing voor oorlog. Alleen in afgesloten omgeving; eigen scholen, gesloten gemeenschappen, eigen kranten e.d. kan de ouderwetse meer conservatieve Christelijke leer enigzins worden vastgehouden. Een versofting van interpretaties leidt al snel tot New-age, Jomanda en paranormale zaken. De eerste optie wordt tegenwoordig steeds meer onmogelijk, de tweede is geen Christendom meer. Maar na de vergrijzingsgolf spreken we verder..

Hans Vermeer, Eindhoven op 12-04-2006, 10:45

"Maar als filosoof ben ik alleen geïnteresseerd in de waarheid.? Zegt natuurlijk precies waar het omgaat. Leuk dat mensen weer religieus worden maar of ze maar een waarheid vinden is maar zeer de vraag.

Klaas, op 11-04-2006, 16:40