Was Jezus dan niet de zoveelste gek?

Portret van de kunstenaar Karalic als kerk. © S. KARALIC

De Bosnische kunstenaar en atheïst Saa Karalic voerde gesprekken met theoloog en Trouw-columnist Jean-Jacques Suurmond. Dat resulteerde in een kunstwerk en het boek ’Christen worden’.

Een voorpublicatie: „Als God er is, als zoiets waanzinnigs waar zou zijn, wat is hij dan nu in jouw leven aan het doen?”

Over waanzin en wonderen

Karalic: „Een vriend van mij werkte in een psychiatrische kliniek. Daar zat een patiënt met een heel specifieke voorstelling van God. Volgens hem was God een blokje van metaal dat zich achter zijn linker oogbol bevond. Een heel kleine kubus, zwart en wit, en heel zwaar. Vandaar dat hij bij het lopen altijd naar links overhelde. Ik heb nooit geprobeerd mij voor te stellen hoe God eruit ziet. Heb jij dat wel gedaan?”

Suurmond: „Niet echt. God moet vaak als verklaring dienen voor dingen die gebeuren of juist niet gebeuren. Die waanzinnige loopt met een knak naar links omdat God heel zwaar is. Zo ging ik vroeger ook met God om. Nu werkt het anders, meer van: ik weet het eigenlijk niet. God onttrekt zich aan alle verklaring; hij is de beelden voorbij.”

Karalic: „Weten we wel zeker dat Jezus niet gewoon de zoveelste waanzinnige was?”

Suurmond: „Nee. Misschien zit er op dit ogenblik wel een tweede Jezus in een gekkenhuis opgesloten. Hij had wel iets van een waanzinnige. Neem de overdadige manier waarop hij dingen deed. Als hij mensen te eten gaf, dan zorgde hij voor zoveel dat de mensen er geen raad mee wisten. Als hij water in wijn veranderde, was het zelfs belachelijk: honderden liters van de beste wijn.”

Karalic: „Zijn al die wonderen niet gewoon trucjes?”

Suurmond: „Misschien wel. Maar die trucjes helpen je wel het Koninkrijk van God binnen te struikelen, dichter bij God te komen. Hij haalt voortdurend van die kunstjes met ons uit.”

Karalic: „Waarom moest Jezus gekruisigd worden?”

Suurmond: „Omdat wij het niet verdragen. God is ons te veel! Want God is God en wij zijn beperkte, sterfelijke mensen.”

Karalic: „Dus moest hij sterven?”

Suurmond: „Als God te dichtbij komt, gaan we schoppen en slaan. We verdragen het niet.”

Karalic: „Wat wilde hij dan, door in de wereld te verschijnen?”

Suurmond: „Ik denk dat God iets onmogelijks wil. Dat doet de liefde, uit liefde doe je waanzinnige dingen. Hij wil alles.”

Karalic: „Wat bedoel je met: ’God wil alles’? Je lichaam en ziel?”

Suurmond: „Ja, hij wil alles van me, van iedereen, van de hele wereld.”

Karalic: „God is een kannibaal, hij wil mensen verslinden.”

Suurmond: „Ja, zoiets, en wij zelf eten en drinken hem in de kerk, in brood en wijn. Liefde wil alles van de ander.”

Over hedendaagse kunst en religie

Karalic: „Hedendaagse kunst is schaamteloos in het gebruik van beelden, inclusief de beelden van het goddelijke.”

Suurmond: „En terecht. Het is noodzakelijk dat de kunst alle gevestigde beelden van God op losse schroeven zet.”

Karalic: „Jij wilt zeggen dat moderne kunst de kerk een dienst bewijst?”

Suurmond: „Jazeker. De Bijbel waarschuwt om geen enkel beeld te verabsoluteren. Ik zie in de hedendaagse kunst duidelijk erkenning van het mysterie dat ik God noem.”

Karalic: „Maar hoe zit het als een kunstenaar tegen het instituut kerk ingaat, het kruis verbrandt, het beeld van Jezus verplettert, allerlei akelig spektakel uithaalt om de kerk te kritiseren?”

Suurmond: „Dat is precies de weg van het kruis. Dat blaast voortdurend al onze beelden op om de weg naar het goddelijk mysterie open te houden. Toen Jezus de dag voor zijn kruisiging neerknielde om de voeten van zijn leerlingen te wassen, verbrijzelde hij het traditionele beeld van God – hij werd een slaaf. Dat doen kunstenaars ook wanneer ze tegen gevestigde religieuze beelden ingaan.”

Karalic: „Wat zou er dan voor mij als hedendaagse kunstenaar anders worden als ik gelovig werd? Ik krijg de indruk dat wat ik doe al genoeg is – ik maak kunst. In zekere zin doe ik al een soort ondersteunend werk voor de kerk, zoals jij uitlegt. Dus waarom zou ik, een atheïst die niet eens gedoopt is, christen worden?”

Suurmond: „Christen worden betekent niet dat je iemand anders moet worden dan je al bent. Wat je doet als je christen wordt, is dat je ’ja’ zegt tegen die dimensie in je leven die je herkent als: ’Dit is fundamenteel, dit brengt me dichter bij het mysterie van mijn bestaan, van de wereld – het mysterie dat de kerk God noemt.’”

Karalic: „Sorry dat ik je onderbreek, maar waarom moet ik dit allemaal begrijpen? Jij zegt immers dat Gods geest al in mij aan het werk is.”

Suurmond: „Het gaat om de erkenning dat je talent een gave is die van gene zijde komt, niet iets wat je zelf hebt opgehoest. Dankbaarheid daarvoor maakt dat je open blijft voor die fundamentele spirituele dimensie. Want we sukkelen steeds weer in slaap. Ook als kunstenaar kun je je een bepaald soort kunstenaarschap aanmeten waarmee je bekend wordt. Mensen zeggen dan: ’Och ja, dat is de Saa-stijl, dit en dat is echt hem’. Je wordt voorspelbaar, een gevangene van je talent. Dan raak je vervreemd van de goddelijke dimensie, van de levende bron zonder beeld, zonder stijl, zonder wat ook.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.