Zelfportret Europa is te lezen in de Deense krant Politiken en in Trouw. © Politiken.

Polen

De schrijfster Olga Tokarczuk (in 1962 geboren in Sulechow) studeerde psychologie aan de Universiteit van Warschau. Tot 1998 werkte zij als therapeute. In dat jaar brak zij door met haar roman 'Huis voor de dag, huis voor de nacht'. Haar werk valt onder het Pools magisch realisme. Haar verhalen kennen verschillende lagen. Olga Tokarczuk ziet haar eigen dromen als voorbereiding op het schrijven. Tokarczuk won vele prijzen. Haar boeken zijn in vele talen vertaald, ook in het Nederlands.

Het schilderij | De foto | De persoon | Het ding | De tekst | Het lied | Het gedicht | Het gerecht | De plaats | De gebeurtenis

1Het schilderij [terug]

Jacek Malczewski (1854-1929), Thanatos

Malczewski's kunst is weergaloos en fascinerend. Hij schildert een fantasievolle mix van motieven uit Griekse en Poolse sprookjes en mythen en creëert zo een oorspronkelijke schakel tussen de Oudheid en typisch eigenschappen van Polen. Bij Malczewski is de volksduivel een Griekse sater, die als een monster op het Poolse boerenland woont. Op het schilderij ontvangt de dood het lichaam van een jong boerenmeisje. Sensualiteit gemengd met spiritualiteit, grote geschiedenis met het onbeduidende lot van het individu, intellectuele overwegingen met romantische geestdrift. De kunstenaar weet de collectieve ziel te vangen, doet een beroep op de de droomwereld van de Polen.

2De foto [terug]

Meervoudig zelfportret in spiegels (1915) door Witkacy

Stanislaw Ignacy Witkiewicz, Witkacy (1885-1939), was filosoof, dramaturg, schrijver, schilder en fotograaf. Zijn hele leven experimenteerde hij met fotografie. Dit ongebruikelijke beeld vol innerlijke spanning werd in 1915 in St. Petersburg genomen. De schrijver draagt een uniform van het tsaristische leger, waar hij in die tijd voor diende. Het gezicht, gezien vanuit verschillende hoeken, onderzoekt aandachtig zichzelf en roept daarbij het gevoel van een dodelijk spel op, een soort psychologische Russische roulette. De foto illustreert briljant het esthetische credo van de kunstenaar: met het kunstwerk wil hij het gevoel van complexiteit in het grote geheel en de vervreemding van het bestaan weer te geven. Witkacy pleegde zelfmoord op 17 september 1939, op de dag dat de Russen vanuit het Oosten Polen binnenvielen, een land dat op dat moment al was aangevallen door de nazi's.

3De persoon [terug]

Jerzy Giedroyc

Jerzy Giedroyc was hoofdredacteur van Kultura, dat hij tijdens 53 jaar ballingschap in Frankrijk (1946-1999) publiceerde. Het blad was zeer invloedrijk, onder Poolse emigranten, en ook in het communistische Polen. In zijn eentje, aan een klein bureau, bijna zonder zijn Parijse huis te verlaten, gaf Giedroyc het blad uit. Hij had geen kantoor, schreef geen boeken of artikelen, maar beperkte zichzelf tot korte memoranda, waarin hij de Polen aanmoedigde het hoofd koel te houden en waarin hij zijn politieke visie uiteenzette: de mobilisatie van een maatschappelijke druk op de regerende communisten, een geleidelijke uitbreiding van de vrijheid zonder geweld, het handhaven van goede en nauwe betrekkingen met Polens naaste oostelijke buren. Moedig en compromisloos voerde hij oppositie tegen stereotiepen. Zijn krachtige persoonlijkheid en autocratische stijl gaven hem de bijnaam 'de prins van Maison-Lafitte'. Dankzij hem werden meer dan 500 boeken gepubliceerd door Kultura, en dat in ballingschap. Ongekend in de wereld. Giedroyc was de eerste die Czeslaw Milosz publiceerde.

4Het ding [terug]

Het kruis

Overal zijn kruizen in Polen. Langs de wegen, als simpele kleine kapelletjes, op de kerktorens van ieder dorp. In de scholen, vergevingsgezind voor het gedrag van kinderen. Aan dunne goude kettinkjes hangen zij als kleine privémedaillonnetjes. In rozenkransen doen zij mee aan gebeden en de unieke religieuse ervaring. In Polen verwijzen de kruizen niet alleen naar de katholieke traditie, maar zijn het symbolen van 's lands strijd voor vrijheid, als getuigen van duizenden graftombes. Op 1 november, Allerheiligen, verlichten duizenden kaarsen de kruizen op de graven. In deze nacht is de gloed van de begraafplaats sterker dan het licht van de stad. Een ieder die dit ooit heeft gezien zal het nooit vergeten. Tegelijkertijd is het kruis een doodgewoon voorwerp geworden. Het is zo geïntegreerd in het Poolse landschap dat het niet altijd diepe gedachten oproept.

5De tekst [terug]

De Poolse literatuur (net als de Poolse aard) is altijd dubbel - er is het leven van alledag en er is heroïek, een neiging naar patriottische bravour en hatelijke ironie. Daarom verwijs ik naar twee teksten. Aan de ene kant de openingszinnen van het Poolse volkslied:

Jeszcze Polska nie zginela/ póki my zyjemy/ Co nam obca moc przemoc wziela/ szabla odbijemy

Nog is Polen niet verloren/ zolang wij nog leven/Wat vreemde mogendheden ons met geweld hebben afgenomen/zullen we met het sabel herwinnen

Aan de andere kant het openingsstuk van Dziennik (Dagboeken) van Witold Gombrowicz, meer een verzameling van uitstekende essays dan een dagboek. Gombrowicz' werk geeft goed weer hoe de Polen zichzelf zien. Hij bracht bijna zijn gehele leven in Argentinië en Frankrijk door en kon vanaf een afstand zien wat in Polen verborgen was: wij Polen hadden een minderwaardigheidscomplex en tegelijkertijd een gevoel van superioriteit. We waren ervan overtuigd dat we speciaal waren en maar kenden ook nationale historische stereotypen die iedere uitdrukking van individualisme verstikten.

Gombrowicz wist uit zijn eigen leven hoe zwaar het is om Pools te zijn. We zijn een volk dat voortdurend aan verandering onderhevig is. Tussen terugtrekken in onze nationale banaliteit en het verwerpen van nadenkendheid is er altijd voldoende ruimte om een antwoord te vinden op de Gombrovische vraag: Wat betekent het om een Pool te zijn?

... en tegenover Polen weet een Pool zich geen houding te geven, het maakt hem verlegen en gemaniëreerd, het intimideert hem dermate dat niets hem meer lukken wil, het brengt hem in een kramptoestand - te graag wil hij het helpen, te zeer wenst hij het te verheffen. Zien we dat de Polen zichzelf tegenover God (in de kerk) normaal en correct gedragen - tegenover Polen raken ze van hun stuk; dat is iets waaraan ze nog niet zijn gewend....

(Fragment uit Dagboek 1953-1969, Witold Gombrowicz, Uitgeverij Ambo in Baarn en Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam 1986)

6Het lied [terug]

Lied over de geboorte van de Heer (Franciszek Karpinski, 1741-1825)

Koledy en pastoralki, kerstliederen, spelen een enorme rol in de Poolse traditie. Koledy zijn officiëlere werken, religieus en verbonden met de kerk. Pastoralky, zijn volkser, onofficieel en soms gewoon grappig. Het lied van de bijna vergeten dichter uit de tijd van het sentimentalisme, Franciszek Karpínski, is bekend bij miljoenen Polen, zonder dat iemand zich ooit afvraagt wie het heeft geschreven. Het is een voorbeeld hoe de dichtkunst is verankerd in het volk zelf. De eenvoudige coupletten, gebouwd op contrasten en ondersteund door mooie, serene muziek, maken een sterke indruk. Dit lied heeft kracht.

Bóg sie rodzi, moc truchleje,
Pan niebiosów obnazony;
Ogien krzepnie, blask ciemnieje,
Ma granice Nieskonczony.
Wzgardzomy - okryty chwala,
Smiertelny - Król nad wiekami!...
A Slowo Cialem sie stalo
I mieszkalo miedzy nami.

God is geboren. De machten verstijven van angst
De Heer der hemelen heeft zich blootgegeven
Het vuur stolt - de gloed wordt donker
Begrensd - grenzeloos
Veracht - overladen met hulde
Sterfelijk - Koning der eeuwigheid
Het Woord is vleesgeworden
en leefde onder ons

7Het gedicht [terug]

Meneer Cogito's opdracht van Zbigniew Herbert

Dit intense en diepgaande gedicht uit 1974 werd in Polen gelezen als een dringend beroep op waardig gedrag tijdens de totalitaire onderdrukking, als middel om de slechte tijden te overleven. Het werd een moreel baken voor een hele generatie Polen die wist hoe hard het leven was. Nu we de vrijheid hebben herkregen, openbaart het gedicht zijn universele, existentialistische boodschap aan ieder mensenlijk wezen op aarde: ook al is de wereld waarin we leven er een van chaos en wetteloosheid, we moeten ons er in laten leiden alsof wetten bestaan.
Meneer Cogito's opdracht

Ga waarheen die anderen gingen naar de donkere grens
om het gulden vlies van het niets je laatste beloning te halen
ga rechtop te midden van hen die op de knieën
hen die zich hebben afgewend en hen die zijn verpletterd
je bent niet gespaard om te leven
je hebt weinig tijd je moet getuigen
toon moed wanneer de rede tekortschiet toon moed
bij de laatste afrekening is dat het enige wat telt
en laat je machteloze Toorn zijn als de zee telkens
wanneer je de stem der vernederden en geslagenen hoort
laat je altijd vergezellen door je zuster Verachting
voor verklikkers beulen lafaards - zij zullen winnen
op je begrafenis komen en opgelucht hun kluitje gooien
en een kever zal je gladgestreken leven schrijven
en vergeef niet want voorwaar niet jij hebt de macht
te vergeven in naam van hen die met de dageraad verraden werden
hoed je echter voor onnodige trots
bekijk je narrengezicht in de spiegel
herhaal: ik ben geroepen - waren er geen beteren
hoed je voor een kil hart houd van de ochtendbron
de vogel met de onbekende naam de wintereik
het licht op de muur de luister van de hemel
ze hebben je warme adem niet nodig
ze zijn er om te zeggen: niemand zal je troosten
waak - sta op bij het eerste lichtsignaal op de berg en ga
zolang het bloed in je borst je duistere ster beweegt
zeg 's mensen oude toverspreuken op zijn sprookjes en legenden
want zo zul je het goed verwerven dat je nooit zult verwerven
zeg de grote woorden op herhaal ze hardnekkig
als zij die door de woestijn trokken en omkwamen in het zand
men zal je daarvoor belonen met wat binnen handbereik is
met de gesel van de lach moord op de vuilnishoop
ga want alleen zo word je opgenomen in de koude schedelkring
in de kring van de voorvaderen: Gilgamesj Hector Roland
de verdedigers van het koninkrijk zonder grenzen en de stad van de as
Wees trouw Ga

Zbigniew Herbert, Verzamelde gedichten, vert. Gerard Rasch, uitg. De Bezige bij 1999

8Het gerecht [terug]

Bigos

Bigos is erg Pools om de volgende redenen:
- Het is een mengsel van vele ingrediënten.
- Er is geen recept - iedere kok heeft zijn eigen manier.
- Het is lang houdbaar - hoe vaker je het verhit, hoe beter het wordt; in werkelijkheid is bigos onsterfelijk.
- Paddestoelen zijn van levensbelang voor de smaak. Waarschijnlijk houdt geen enkel ander volk in de wereld van zoveel verschillende paddestoelen als de Polen.

9De plaats [terug]

Warschau

De hoofdstad Warschau bestond bijna niet meer. Ze werd volledig verwoest in de Tweede Wereldoorlog, en met volhardendheid opnieuw opgebouwd. De stad is een en al litteken. Zij heeft een dubbele aard: het officiële deel boven de grond en het ondergrondse labyrinth. Het lagere gedeelte - is een systeem van afvoerkanalen onder de oppervlakte, riolen die niet zoals de Parijse het Spook van de Opera herbergen, maar die dienden als verstopplaats en vluchtroute voor de leden van het verzet tijdens de opstand van Warschau in 1944. Andzej Wajda toonde het belang van de rioolkanalen in zijn aangrijpende film 'Kanal'.
Tegenwoordig zijn de riolen een levend symbool van het verzet, maar ook de plek waar de huidige ongewensten zich terugtrekken.
Het deel boven de grond is een levendige metropool, een Europese hoofdstad. Het is niet meer overduidelijk dat het is ontstaan uit puinhopen. Je wilt bijna de nieuwe muren in Stare Miasto, de Oude stad, aanraken, om er zeker van te zijn dat het werkelijk bestaat. (Stare Miasto werd van de grond af aan opgebouwd na de oorlog en tegelijktijd toegevoegd aan de Unesco-lijst van culturele schatten)

10De gebeurtenis [terug]

Solidariteit

Het fenomeen Solidariteit gaf de Polen hun geloof in hun eigen intuïtieve politieke wijsheid terug. De beweging, die rond 1980 het gehele land wist te beroeren, was de best mogelijke uitdrukking van een levende collectieve identiteit. De efficiënte, vasthoudende strijd om autocratie leidde tot een vreedzame overdracht van de macht en droeg bij tot de wereldwijde val van het communisme. En dat enkele jaren voordat dit nog onmogelijk leek.

illustraties
1. Nationaal Museum van Warschau
2. Jacek Zdybel
3. kultura.onet.nl
4. AP/Alik Keplicz
5. Lütfi Özkök
6. www.orthodox.pl
7. Erazm Cioek
9. Warschau Excelsior Films
10. AP

Het Europese zelfportret wordt gesteund door de Europese Culturele Stichting (ECF) www.eurocult.org