De vrouw als kat in ’t hondenhok
Europese vrouwen naar de top: commissaris Kroes en de Franse minister Lagarde (midden).© EPA
Het aantal vrouwen aan de top doet er minder toe. Het gaat veeleer om ’vrouwelijke’ waarden.
Moet er een verplicht, desnoods wettelijk quotum komen voor een bepaald quotum vrouwen in leidinggevende posities? De argumenten voor zo’n quotaregeling zijn op zichzelf niet moeilijk te bedenken.
Er zijn te weinig vrouwen op hoge posities. Dat is onrechtvaardig gezien het gelijkheidsideaal, en het is onverstandig gezien het onbenut laten van talenten. Diversiteit loont, gemengde teams werken beter, en dus is de doorstroming van vrouwen naar de top economisch van belang en niet alleen maar een soft emancipatie-argument. Als je het aan het vrije spel der maatschappelijke krachten overlaat, stijgt het aantal vrouwen te langzaam, zo blijkt keer op keer, alle vrome plannen en beloften ten spijt. Dus is zwaarder geschut nodig.
En toch is er nog meer dat tégen een quotaregeling pleit. Het zal niet werken, omdat hiermee een aantal dieper liggende problemen wordt overgeslagen.
Voor de een boek over leiderschap voerden wij gesprekken met topmensen uit verschillende organisaties. Die gesprekken maakten iets pijnlijk duidelijk.
Want wat gebeurt er als met een quotaregeling vrouwen worden binnengehaald op hoge posities? Hoe ’landt’ zo’n vrouw dan, zoals een van de geïnterviewden het formuleerde. Hoe wordt ze bekeken? Ze moet waarschijnlijk oproeien tegen de weerstanden die het kan wekken als ze via zo’n regeling van boven binnenkomt. Ze moet zich bewijzen, maar heeft ze voldoende steun? Ze wil niet onderdoen voor de mannen, past zich aan, en loopt daarmee de kans haar kracht te verliezen. Ze voelt zich als een kat in een hondenhok die nooit goed leert blaffen en zich, juist als ze te erg haar best doet, zwak maakt, meewarig wordt bekeken, en teleurstelt.
Quota zullen het gevoel versterken dat vrouwen het toch ’niet kunnen’. De vicieuze cirkel sluit zich weer, de vrouw voelt zich niet thuis, niet gesteund, komt niet tot haar recht. Ze kwijnt weg of verdwijnt, met KPN als recent aandachttrekkend voorbeeld. Dat bedrijf zag opvallend veel getalenteerde vrouwen weer vertrekken.
Dit verhaal is vaak vertoond en vaak verteld. Het debat moet dus vooral gaan over de vraag hoe er een andere wending komt.
Om te beginnen: het gaat niet om de vraag hoeveel vrouwen er aan de top werken. Het gaat om andere vragen. En dus ook om andere oplossingen. Het gaat niet om iemands geslacht, maar om haar –of zijn– waarden en talenten. De woorden die hierbij horen kwamen in al onze gesprekken terug: verantwoordelijkheid, duurzaamheid en het verbinden van mensen, juist ook vanwege hun verschillen.
Die waarden staan in schril contrast met een regime dat inmiddels zijn scheuren ruimschoots heeft getoond – zie de economische crisis. Een regime dat gekenmerkt werd door het streven naar eigenbelang, een beperkte gerichtheid op productie en omzetcijfers; door kortetermijn denken en blinde vlekken als gevolg van een monocultuur van blanke middelbare mannen. Dat is het type leiderschap en bedrijfscultuur dat Jeroen Smits beschrijft in ’De Prooi’ (over de ondergang van ABN Amro).
Verantwoordelijkheid, duurzaamheid en verbinden zijn waarden die vrouwen vaak wat meer ontwikkeld hebben dan mannen. Vrouwen zijn relationeler ingesteld, gevoeliger voor een goede sfeer, meer gericht op de mensen en de continuïteit van het bedrijf.
Het zijn waarden die wel gewaardeerd worden – ’de mevrouw die zo voor haar mensen staat’ krijgt een bosje bloemen met kerst– maar niet gehonoreerd. Het telt niet mee als het er op aankomt, als het gaat om een plaats in de Raad van Bestuur of in de directie. Dan valt de keuze toch vaak op ’de mannen met de vierkante schouders’, omdat leiderschap met kracht wordt geassocieerd en vrouwen dan vaak emotioneel worden gevonden, wat als ’onprofessioneel’ wordt gezien.
Zo sluipen de waardeoordelen vermomd als rationele afwegingen binnen, zo werkt de definitiemacht.
Het zijn momenteel niet de vrouwen zelf die worden buitengesloten, het zijn hun waarden, zoals ook een van de geïnterviewden kernachtig opmerkte.
Er zijn immers ook mannen die deze waarden belangrijk vinden en sneuvelen op weg naar de top; net zoals er vrouwen zijn die zich masculiener gedragen dan menige man om maar niet voor hen onder te doen. De opstomende jongere generaties gaan zich ook niet schikken in de ouderwetse piramidestructuren, lopen vast of kiezen een andere weg.
Nu nog wordt diversiteit, het werken in gemengde teams, alleen gezocht in termen van een balans van aantallen. Dat is een schijnoplossing. Het gaat om iets anders: om een diversiteit van talenten en kwaliteiten, om goede verbindingen tussen ’masculiene’ en ’feminiene’ kwaliteiten, omdat juist die combinatie tot nieuwe perspectieven en initiatieven leidt. Initiatieven die economisch renderen.
Het debat moet dus gaan om de doorbreking van een waardenhiërachie. De ’menselijke factor’ – het belang van mensen en hun talenten – wordt nu verwaarloosd, lijkt voor organisaties en bedrijven een luxe en geen noodzaak.
Als vergeten wordt dat het daar om gaat, zal er weinig veranderen. Dan leven onder een nieuw jasje de oude structuren en manieren van denken voort. Misschien betekent het zelfs een versterking van de oude structuur, omdat gedacht wordt dat je er met het benoemen van een paar vrouwen wel bent. Als een facelift, terwijl de ziekte voortwoekert.
Christien Brinkgreve en Eric Koenen schrijven ’Het masculiene leiderschap voorbij. Andere tijden, andere talenten’. Het boek verschijnt volgend jaar bij uitgeverij Prometheus.
© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.
Christien Brinkgreve en Eric Koenen zijn respectievelijk hoogleraar sociale wetenschappen aan de Universiteit Utrecht; voormalig lid Raad van Bestuur Cofely en partner Kessels&Smit
Reacties (15)
Hoge posities komen zelden aanwaaien. Er is altijd een machtsstrijd voor nodig als in de politiek. Dat betekent intrigeren en macho. Wie hogerop wil moet Machiavelli's adviezen volgen. Mannen en vrouwen zijn even goed/slecht. Vrouwen manipuleren vaak mannen, die nu éénmaal een grote Achilleshiel hebben, (niet in de schoen). Van mannen is bij misdaden eerder grof geweld te verwachten; bij vrouwen heeft gif de voorkeur. Een goed voorbeeld van een carriére-vrouw is Hillary Clinton: zij"helpt" momenteel Obama (Vredes-Nobelprijs!?)zijn oorlog in Afghanistan UIT TE BREIDEN waardoor hij aan populariteit verliest en zij de volgende president wordt...
Carel van Eeden, Landsmeer op 11-12-2009, 15:26
@Cor "En als God gewild had dat de mens zou lopen had-ie 'm wel schoenen gegeven."
Emmanuel, Amsterdam op 07-12-2009, 18:01
Hoe lang moeten we dit gezeur nog aanhoren. Vrouwelijke waarden, als die echt zo belangrijk waren voor de vooruitgang van de mensheid, dan waren die allang ingeburgerd en hogelijk gewaardeerd. Dat is nimmer gebeurd. Al die vrouwelijke waarden staan immers voor stilstand, risicomijding, knuffelen, leuteren om het leuteren. Zou er ooit een auto op de weg zijn verschenen als vrouwelijke waarden in de industrie zouden overheersen. Nee, er zou niet eens een industrie zijn. En de landbouw zou nog in de fase van het verzamelen verkeren. Vrouwelijke waarden zijn leuk, binnen bij de kachel. Je komt er echter geen stap verder mee.
Cor wijtvliet, Drunen op 05-12-2009, 14:46
Ach, dit is de Trouw website, dus waarom niet.
Als u in de bijbel leest (Efesiers 5:25) "Gij mannen, hebt uw eigen vrouwen lief, gelijk ook Christus de Gemeente liefgehad heeft, en Zichzelven voor haar heeft overgegeven;", herinner dan dat de zinnen daarvoor deze zijn "Want de man is het hoofd der vrouw, gelijk ook Christus het Hoofd der Gemeente is; en Hij is de Behouder des lichaams.Daarom, gelijk de Gemeente aan Christus onderdanig is, alzo ook de vrouwen aan haar eigen mannen in alles."
Elk benadrukken van 'specifieke vrouwelijke kwaliteiten (of denkwijzen)', leidt, ook in onze tijd, onheroeppelijk tot seksisme.
Emmanuel, Amsterdam op 01-12-2009, 16:28
Waarom of/of? Dat is typisch mannelijk denken. Het gaat om én/én en dat is typisch vrouwelijk denken. Verplicht elk bedrijf en instantie wettelijk tot 50 procent vrouwen in elke laag aan te stellen. Vrouwen sneuvelen en mannen ook op weg naar de top. Daar komen ze wel overheen in een andere baan. Mannen zeuren dat vrouwen worden aangesteld omdat ze vrouw zijn. Ze willen daarmee de aandacht afleiden van het feit dat ze zelf zijn aangesteld om het enkele feit dat ze man zijn. Mannen gaan daarom niet grienend naar huis. Moeten vrouwen dat wel doen? Flauwekul. Zorg ook voor vrouwelijke waarden; lees kwaliteit in een bedrijf.
Marga, Elst op 30-11-2009, 21:50
Nu gaat de vrouwelijke gevoeligheid/empathie ons zeker redden? Hoe Victoriaans is dat? Alleen nu hoeven vrouwen - van een bepaalde klasse uiteraard - niet meer aanbeden te worden terwijl ze op de kinderen letten, maar OOK terwijl ze in de Raad van Bestuur zitten.
Een flinke les ethiek (in de stijl van de predikant Goldschmeding; slaan-tot-de-grijze-muis huilt en doorgaan tot-ie-stopt-met-huilen) is het probate middel tegen de graaicultuur, tegen de 'de Prooi'-stijl van leidinggeven.
Emmanuel, Amsterdam op 30-11-2009, 14:33
@Eric Koenen. Elke religie die vanuit haar eigen superioriteitsgedachten over zichzelf en de daaraan verbonden inferioriteitsgedachten over anderen iets roept over verbinden lijkt me bij voorbaat gedoemd te mislukken. Los van de verbale verpakking. Combineren van diverse kwaliteiten werkt vaak uitstekend als het daadwerkelijk gaat om combineren, en zelden vanuit gewenste morele superioriteit van slechts één van de medespelers.
Ivo Vos, Dodewaard op 30-11-2009, 10:03
Ha, ha. En dan zegt elke topdirector dat juist hij zulke feminiene eigenschappen heeft. En zijn secretaresse schenkt de koffie nog eens in en de accountant kijkt de rekening na van de plaatsvervanger van Yab Yum.
Ik heb meer vertrouwen in het sociologisch onderzoek (sorry voor sociologe Brinkgreve) waarin duidelijk werd dat er na 17 % vrouwelijke werknemers (in de top) ruimte was voor een vrouwencultuur en dat er na 35 % een goede balans is tussen mannen- en vrouwencultuur.
S. Smit, Zwaag op 29-11-2009, 18:31
Sommige reacties lijken te zijn verzonden na lezing van de eerste alinea. Het artikel is juist een pleidooi voor een verbinding van zowel masculiene als feminiene kwaliteiten. De combinatie maakt krachtig. Een selectie die puur is gebaseerd op geslacht draagt in zich het risico van de voortzetting van de monocultuur waarin talenten, die onmisbaar zijn voor een nieuw type organisatie, niet worden gezien of worden buitengesloten. Zolang er aparte vrouwennetwerken, programma's voor vrouwen etc etc worden georganiseerd in organisaties zal de echte verbinding moeizaam tot stand komen. Er is geen weg naar diversiteit, diversiteit is de weg!
Eric Koenen, Heelsum op 29-11-2009, 17:10
Waarden en/of kwaliteiten zijn universeel. Als een bedrijf zich gaat toeleggen op zuivere integrale strategieën zal men er achter komen dat dit soort discussies er niet meer toe doen, die zijn dan achterhaald.
Ondanks vermeende misstanden dient het oog gericht te zijn op ontwikkeling en wel in integrale zin. Ontwikkeling enkel op het vrouwelijke pad staat in die zin garant voor regressie op andere paden wat eenvoudigweg zorgt voor dezelfde problemen in een ander jasje.
Man/vrouw issues zijn al lang achterhaald, bericht er eens over.
VIVEKA, Hilversum op 29-11-2009, 11:38
Wat een clichématige manier van denken over mannen en vrouwen demonstreren beide auteurs. En hoe stellen zij zich dat in de praktijk voor: alleen vrouwen met volop vrouwelijke waarden mogen doorstoten naar een topfunctie? En wie niet vrouwelijk genoeg is niet? Wat een flauwekul. Het gaat erom dat mannen en vrouwen op gelijke gronden worden beoordeeld en niet zoals het nu vaak gaat, namelijk dat topmannen automatisch kiezen voor degeen die het meest op henzelf lijkt. En vrouwen vaak ten onrechte van zichzelf denken dat ze niet goed genoeg zijn en genoegen nemen met een functie beneden hun kunnen.
G.v.d.Pol, Velp op 29-11-2009, 11:29
"Zo sluipen de waardeoordelen vermomd als rationele afwegingen binnen, zo werkt de definitiemacht".
Bij 'definitiemacht' denk ik toch eerder aan de Publieke Omroep en de zogenaamde kwaliteitskranten, Trouw, Volkskrant, NRC. Juist daar worden dagelijks waardeoordelen geveld. Daar heersen overduidelijk en openlijk de feminiene waarden en normen, vermomd als rationele overwegingen, die deze opiniemakers ook zo graag in het bedrijfsleven zouden willen zien.
Ook in dit artikel krijgt 'masculien' weer een negatieve invulling. Zoals we gewend zijn van de gynofiele cultuur van het establishment.
Krolll, Haarlem op 29-11-2009, 11:07
"Dat is onrechtvaardig gezien het gelijkheidsideaal"
Tja...ook het feminisme is tot een religie verworden....
en daarna nog een heel gebazel dat het hier eigenlijk niet om gaat, maar om vrouwelijke waarden... maar toch moet deze belachelijke travestie van het gelijkheidsideaal (even veel vrouwen als mannen aan de top) verwezenlijkt worden...
De Nederlandse samenleving is al teveel vervrouwelijkt, mijns inziens is dat juist één van de oorzaken van bijvoorbeeld integratieproblemen. Concurrentie, competitie, direct zijn, "dit is je plaats", zijn juist waarden die een samenleving verder helpen in plaats van vrouwelijk geneuzel.
Tarak, Amsterdam op 28-11-2009, 15:16
In NL wordt er veel ophef gemaakt over de onderdrukking van moslimvrouwen maar vergeten wordt dat NL een achterstandspositie heeft betreffende (autochtone) vrouwen op hoge posities. Google op vrouwelijke presidenten/premiers en er komt een lange lijst te voorschijn. Alleen NL ontbreekt daarin. Daarbij staan er ook veel Islamitische landen op die een vrouwelijke premier/president hebben gehad. Een vrouw op een top positie maakt blijkbaar meer kans in een ander land/islamitisch land dan in NL. Een paar: Turkije, Tansu Çiller, premier 1993-1996; Pakistan Benazir Bhutto, pres 1988-1990, 1993-1996; Indonesië Megawati Soekarnoputri, pres 2001-2004
mig, engeland op 28-11-2009, 15:03
Los van de gedachte over mannelijke en vrouwelijke kwaliteiten lijkt me de idee over verschillen in mannelijke en vrouwelijke waarden een uitgangspunt voor een gewenste wereld. Anders gezegd, een gewenst verschil en bovendien in de gekozen uitwerking een verkeerde en seksistische interpretatie van het begrip waarden. En een verschil dat nou juist bestaande manieren om met ons zelf en de wereld om ons heen om te gaan verscherpt en versterkt. Niet alleen continuering, maar een versterking van de onbalans dus. Het lijkt me een slecht plan om de wereld op die manier te willen verbeteren.
Ivo Vos, Dodewaard op 28-11-2009, 11:48
Plaats een reactie
Stuur artikel door