Ieder ’isme’ kent haar doorgeslagen fanatici
Voor de nieuwe generaties is vrijheid vanzelfsprekend. Maar ook in Nederland ligt onvrijheid altijd op de loer.
De terugblikken en analyses op de val van de Muur, met name in de Duitse media, zijn ook een uitnodiging om zelf terug te denken aan die tijd –voor zover we die bewust hebben meegemaakt. Zelf ben ik nog als militair opgeleid om de Sovjetvijand tegen te houden op de Noord-Duitse laagvlakte. Ik heb nog door een veldkijker naar het IJzeren Gordijn staan turen, mij afvragend hoe het zou zijn om ‘drüben’ te wonen. Maar voor mijn zoon is de Muur geschiedenis. Hij ligt met zijn studievrienden op het strand in Bulgarije en vindt het doodnormaal dat land zo maar in en uit te reizen. Voor hem is de gedachte dat achter die Muur honderden miljoenen Europeanen in een gevangenis leefden, niet echt te bevatten.
Het is van het grootste belang het bewustzijn over dat gedeelde Europa van toen op een hoger plan te tillen. Op drie uur rijden van de Nederlandse grens stond een hek. De mensen die daar leefden waren onvrij, zij konden vaak niet zelf kiezen hoe zij wilden leven, welk beroep zij wilden uitoefenen, waar zij wilden wonen. Maar vooral mochten zij niet zeggen wat zij dachten.
Onvrijheid was een essentieel bestanddeel van het bestaan achter het Ijzeren Gordijn Waarmee niet gezegd is, dat iedereen voortdurend vervolgd werd. Het leven was er voor iedereen die zich netjes aan de regels hield vooral dodelijk saai, zoals prachtig beschreven wordt in de roman ’De Toren’ van Uwe Tellkamp, die ook in Nederlandse vertaling is verscheen. Tellkamp beschrijft de allesoverheersende saaiheid en banaliteit van de DDR, totdat ineens iemand zich niet aan de regels houdt, zodat het staatsapparaat in al z’n gruwelijkheid in actie komt.
Naast al deze banaliteit kende het Oostblok ook een gruwelijke en niets ontziende repressie, die mensen rechtstreeks de dood in joeg of naar een ver Siberisch kamp afvoerde. Niemand heeft dat beter verwoord dan Nobelprijswinnares Hertha Müller in haar boek ’Atemschaukel’. En wie de film ’Das Leben der Anderen’ heeft gezien, weet waartoe de stasi in de DDR in staat was om de burgers in toom te houden of uit te schakelen.
Vraag aan Nederlandse jongeren wat vrijheid is en ze geven je een heel persoonlijk antwoord. Voor hen is vrijheid toch vooral dat zij zelf hun keuzes mogen maken. Daar moeten ze vaak ook best een tijdje over nadenken, want vrijheid is zo vanzelfsprekend, zo alomtegenwoordig, dat de vraag stellen lijkt op het vragen aan een vis hoe water smaakt. Die vis zal je een antwoord schuldig blijven, want voor hem is water overal, altijd, alles. Pas als je hem uit het water haalt, zal hij goed beseffen hoe belangrijk dat water is.
Daarom is het belangrijk dat in het maatschappelijk debat en in het onderwijs de pedagogiek van de vrijheid meer aandacht krijgt. Door te laten zien hoe het was om onder de Duitse bezetting te moeten leven en een oorlog mee te maken, maar ook door te laten zien hoe tot twintig jaar geleden honderden miljoenen Europeanen onderdrukt werden in hun eigen land, door cynische politici, uit naam van een zogenaamd verheven ideaal.
Dat vrijheid voor de nieuwe generaties zo vanzelfsprekend is, mag een groot goed heten. Maar het is een stap te ver om te denken dat vrijheid alleen iets persoonlijks is en niet iets dat de gemeenschap als geheel aangaat.
Onvrijheid ligt altijd op de loer. Er zijn altijd mensen die vanuit utopische (waan)denkbeelden de wereld willen ’ombouwen’. Ieder ’isme’ kent haar doorgeslagen fanatici, heeft zijn mensen die vinden dat zij als enige de waarheid in pacht hebben en die bereid zijn het leven van de ander, de vrijheid van de ander, ondergeschikt te maken aan hun utopisch streven. Het fenomeen is onuitroeibaar, want bestanddeel van de menselijke natuur.
Altijd komt er weer iemand die bereid is anderen het mes op de keel te zetten om ervoor te zorgen dat zij de wereld door zijn ogen zien. Zo iemand is nooit bereid ook eens door de ogen van de ander te kijken, want dan komt zijn utopie in gevaar. De fanaticus kent geen twijfel.
Alleen een weerbare samenleving, van mensen die beseffen dat vrijheid veel meer is dan iets persoonlijks, die begrijpt dat vrijheid niet alleen bestaat uit claimen, maar ook uit gunnen, is goed gewapend tegen de donkere kanten van de menselijke natuur.
Twintig jaar na de val van de Muur kan de herinnering aan het onvrije Europa helpen de vrijheid beter te onderhouden dan we geneigd zijn te doen.
© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.
Reacties (22)
@A. Doorgeest
De heer Timmermans schrijft altijd alleen maar opiniestukken met open deuren....zijn handelskenmerk blijkbaar.
Ik laat aan een ieder over wat voor conclusie je daaraan kunt verbinden.
Tarak, Amsterdam op 10-11-2009, 09:09
Een mooi artikel van Frans Timmermans geheel zonder open deuren en zonder een impliciet vermanend vingertje richting Geert W. en consorten. Vooral de regel "cynische politici, uit naam van een zogenaamd verheven ideaal" vond ik prachtig. Definieert Timmermans hier zijn hele beroepsgroep, die hij zo goed kent? De gebezigde definitie is moeiteloos van toepassing op de kleine kliek die de burger een verenigd Europa - de huidige superstaat in wording - op volstrekt ondemocratische wijze door de strot heeft geduwd. Het verschil met voormalige Oostblok-potentaten is slechts gradueel.
a.doorgeest, rotterdam op 10-11-2009, 00:08
Jammer dat hier een totalitair systeem slechts wordt gekoppeld aan een welomschreven isme. De naamloze ismen die, door velen onopgemerkt, de samenleving en onze hoofden binnensluipen worden niet genoemd. De analogie van de vis en het water kan worden vervangen door de kikker die in het water blijft zitten terwijl het langzaam aan de kook wordt gebracht.
Peter, Nijmegen op 09-11-2009, 20:23
Kent de heer Timmermans het boek van Bob Goudzwaard e.a. "Wegen van hoop in tijden van crisis" (2009, Buijten en Schipperheijn)? Zo ja, dan geeft hij zijn eigen draai aan de stelling die daarin wordt geponeerd. Kort gezegd luidt deze: een ideologie is afgoderij en de god eist vroeg of laat offers.
Zo nee, dan is lezing aanbevolen.
Maarten P. van der Marel, Houten op 09-11-2009, 17:42
Och, die lessen kunnen we ons wel besparen. Onze vrijheden worden langzaam maar zeker vernietigd door linkse politici en religieuze gekken. Onze jeugd leer straks in Eurabië wel in de praktijk hoe het is geen vrijheid meer te hebben.
Jo, Groningen op 09-11-2009, 17:34
Het waren de Spartanen die de Peloponesische Oorlog ingingen met de slogan 'Vrijheid voor alle Grieken', het was George W. Bush die een aggressieve oorlog 'Operation Iraqi Freedom' noemde, het is, overigens, Geert Wilders die zijn rechts-extremistische barbaristische beweging de 'partij voor de vrijheid' noemt.
'Freedom is slavery', schreef Orwell. Het gebruik van de term vrijheid is aan dezelfde uitholling onderhevig als Timmermans stelt.
Emmanuel, Amsterdam op 09-11-2009, 17:31
Bij "isme" zal Timmermans zeker niet aan de islam hebben gedacht. Het is waar, elk "isme" moet in de gaten gehouden worden. Maar waarom de islam niet vermeld wordt heeft met lafheid te maken. We moeten inderdaad dagelijks vechten voor onze vrijheid. Het is teleurstellend, dat Wilders vooral het gevolg is van het nalaten daarvan. Waarom vraagt Europa niet aan de islamitische elite-wetenschappers om een garantie dat de Gouden Regel in de Koran voorrang moet hebben boven ongelijkheid en geloofsonvrijheid? De Koran geeft beide mogelijkheden! U kan daar zelf wat aan doen, wij niet! Veel moslims zouden u daar ook dankbaar om zijn. Voor de vrijheid!
A.Frumau, Noordwijk op 09-11-2009, 15:05
De DDR stond model voor het geluk dat socialisme de mensheid kon brengen. Daar moeten we nu niet meer over zeuren. Het socialisme werd van tafel geveegd en we staan nu zo mogelijk voor een nog grotere bedreiging van onze vrijheid en geluk in de westerse wereld.
Das Kapital en de Koran zijn misschien wel de meest duivelse boeken ooit voortgebracht door een paar verknipte zielen.
Bukowsky, Amsterdam op 09-11-2009, 14:48
Of er sprake is van vrijheid is voor een belangrijk deel een kwestie van beeldvorming en ervaring. Vele moslims zullen er beslist van overtuigd zijn, dat de islam staat voor vrijheid en vrede, terwijl door niet-moslims daar geheel anders tegenaan gekeken wordt. In Nederland was er beslist geen sprake van behoorlijke vrijheid op het gebied van de uitingsvrijheden in de afgelopen decennia, maar de spraakmakende gemeente met gelieerde belangengroeperingen hadden een zo sterke greep op het debat dat de mensen van het tegendeel overtuigd waren. Op papier klopt het oppervlakkig wel aardig hier, de feitelijke inhoud is geheel anders. Schone schijn.
J.J. van der Gulik, Andijk op 09-11-2009, 14:45
Zou het toeval zijn dat de datum, waarop de oostduitse muur viel tussen Oost- en Westberlijn, dezelfde is als die van de Reichskristallnacht, en dat "nine eleven" door dezelfde cijfers wordt weergegeven?
Leo van Roosmalen, Den Haag op 09-11-2009, 13:14
In de reacties wordt het gelijk van T. eigenlijk bewezen. ELKE vorm van `isme' - van europeanisme tot socialisme tot kapitalisme tot nationalisme kent zijn extremen - en extremen zijn bijna altijd slecht. Een zeker pragmatisme en openstaan voor andere ismes, ZONDER die tot het ideaal te verheffen, biedt de gemeenschap de beste kans op een evenwichtig en aangenaam leven. Als de crisis iets leert is het dat ook voor vrije markt en aanverwante zaken, regels nodig zijn, de extremen beteugeld moeten worden. Zoals de DDR niet bewijst dat Socialisme fout is, zo bewijst de crisis ook niet dat kapitalisme/vrije markt fout is. We moeten vooral nadenken
JvG, Groningen op 09-11-2009, 11:45
Het Europees Hof voor de rechten van de Mens heeft in twee uitspraken een guilotine voor Europa neergezet die het communisme overtreft. Nationale staten mogen in hun rechtsstelsels onderdelen van de sharia opnemen (Engeland) en mogen tegelijkertijd politiek activisme daartegen vervolgen en die politici hun recht om zich verkiesbaar stellen ontnemen (Belgie). Sharia is het speeltje van de radicale islamisten waar de meeste moslims niks mee te maken willen hebben. Hoe ver van de wereld kun je afstaan als je denkt dat dit moslims een plek biedt in Europa? Rechters als de RvB van ABN AMRO die niet wisten wat suprime loans inhielden.
Stortbui, Amsterdam op 09-11-2009, 11:44
In Utopia wordt niet gelachen. Humor is een goede lakmoesproef om onmiddellijk de fanatici te kunnen herkennen. Fanatici kenmerken zich door één gevoel voor humor: leedvermaak. Overigens is het beeld dat Timmermans schetst niet geheel waar. De BBC zond vorig jaar 'the lost world of communism' uit met portretten van gewone mensen uit de DDR, Tsjechoslwakije en Roemenië. Menig burger vond het leven in zeker de eerste twee landen helemaal niet zo saai of banaal. Tegenover het ontbreken van 'westerse' vrijheid stond een bestaanszekerheid (wonen, scholing, gezondsheidszorg, pensioentje) die nu door menige Oosteuropeaan gemist wordt.
Fred, Leiden op 09-11-2009, 11:39
In een artikel elders in deze krant noemt Angela Merkel vier fouten van de DDR en een daarvan was 'zij is niet door vrije verkiezingen ontstaan'. Dat heeft de DDR dan gemeen met de EU, het Europeanisme van Timmermans cs houdt in dat de burger monddood wordt gehouden. Net als in de USSR zijn het de politici die weten wat goed is voor de burgers. Namens ons, maar zonder ons wordt er steeds meer souvereiniteit overgedragen aan de EU. Een voor de burgers totaal ongrijpbaar en ondoorzichtig fenomeen waarin, bijvoorbeeld, topfuncties worden verdeeld in onderonsjes. Democratie, vrije verkiezingen? Niet in de EU.
F. Markestein, Bussum op 09-11-2009, 11:37
Als vrijheid onderhouden zo belangrijk is volgens de heer Timmermans, waaarom mogen Nederlanders dan stemmen over de soevereiniteit van hun eigen land?
Als er iets met vrijheid te maken heeft dan is het wel soevereiniteit, maar nee...die keuze mochten de vrije burgers van Nederland niet maken. In plaats van vrijheid zie je dus eerder een terugkeer naar feodalisme, met politici die willen bepalen hoe het volk denkt en waar zij naartoe geleid worden. Eén van de grootste aanvallen op de vrijheid van de mens komt immers juist nu vanuit de EU.
Het -isme met het meeste extremisme op dit moment is absoluut het europeanisme/ kosmopolitisme.
Tarak, Amsterdam op 09-11-2009, 08:44
"Door te laten zien hoe het was om onder de Duitse bezetting te moeten leven en een oorlog mee te maken, maar ook door te laten zien hoe tot twintig jaar geleden honderden miljoenen Europeanen onderdrukt werden in hun eigen land, door cynische politici, uit naam van een zogenaamd verheven ideaal."
Wat frappant dit te horen van iemand die vindt dat uit één of ander verheven ideaal Nederland uit Brussel geregeerd moet worden, dat macht geconcentreerd moet worden bij een kleine groep en die vindt dat wetgeving gelijkgeschakeld moet wordne.
Dus wel het inzicht hebben, maar niet in staat om het zijn eigen portefeuille te projecten.
Tarak, Amsterdam op 09-11-2009, 08:44
Meneer Timmermans past er wel voor om concreet te worden.
Hij waagt het niet, om de ons opgedrongen keuzevrijheid, die de DIKTATUUR van de 'VRIJE MARKT' ons biedt, te noemen. We worden gek van de keuzes, die we telkens weer moeten maken, voor een zorgverzekering, een energieleverancier of een telecombedrijf.
De vrije markt zou ons leven in een paradijs veranderen en alles zou goedkoper worden.
Hij waagt zich ook niet aan de uitwassen van de fundamentalisten, of ze nu uit Rome, de Veluwe of van de Islam komen, die ons hun denkbeelden willen opdringen, omdat de seculiere PvdA weigert om de scheiding tussen kerk en staat goed te handhaven.
Herman N., Amsterdam op 09-11-2009, 08:44
Er is één -isme dat nooit doorslaat: personalisme. Het verzet zich actief, maar geweldloos tegen elke poging om de mens tot middel te degraderen. Volgens Emmanuel Mounier (1905-1950) zijn er evenveel personalismen als personalisten. Dus is het eigenlijk een anti-isme.
De tekst is in zoverre onjuist dat er wel degelijk een medicijn bestaat tegen het utopisch denken en handelen, namelijk compassie. Voor elke personalist is dat een oriëntatiepunt. FT vergist zich dus, maar dat zijn we van hem gewend. Die "schitterende" EU van hem, is dat ook niet zoiets als een utopie, met alle gevolgen van machtsmisbruik van dien? En hij blijft maar lobbyen!
F.M. Vermeulen, Roosendaal op 09-11-2009, 08:44
"Altijd komt er weer iemand die bereid is anderen het mes op de keel te zetten om ervoor te zorgen dat zij de wereld door zijn ogen zien. Zo iemand is nooit bereid ook eens door de ogen van de ander te kijken, want dan komt zijn utopie in gevaar. De fanaticus kent geen twijfel." ......Toch wel vreemd dat 'weldenkend nederland' een partij, die voor 'onze vrijheid' opkomt en zich afzet tegen het islamisme dat in meerderheid de mens religieus en cultureel een dwangbuis aanmeet, wegzet als racistisch, haatzaaiend en extreem-rechts. Is er sprake van onderschatting of is men allang gezwicht voor de chantage middelen... olie en afzetmarkt
Paul, L'stad op 09-11-2009, 08:44
Beste meneer Timmermans,
U en ik zijn het over één ding eens: de DDR was 'n weerzinwekkende dictatuur van 'n stel megalomane wereldvreemde maniakken (mijn omschrijving, maar ik gok er even op dat u 't met me eens bent.)
Maar verder? Vrijheid? Mag ik even hartelijk lachen. Er moest gewoon 'n markt veroverd worden. Daarom moest de muur weg. Niet voor de mensen, maar voor de Heilige Markt.
Vrijheid? U maakt deel uit van 'n regering die de privacy schendt op 'n manier die Orwell en Huxley samen niet hadden kunnen bedenken. Uw regering predikt via o.a. u in Europa het totale neoliberalisme. Vrijheid? Ja, voor de graaiers en multinationals.
Peter Zwitser, Amsterdam op 09-11-2009, 08:44
Mooi verwoord hier. Iedere levensovertuiging elk politiek denkbeeld heeft een gevaar van fundamentalisme. De geschiedenis staat er vol van. Vrijheid wordt beperkt door de vrijheid van de ander dat zouden veel mensen zich moeten realiseren. Diskwalificatie van anderen hoort daar ook niet bij. Democratie is leren leven dat mensen andere meningen en opvattingen hebben. Heel mooi verteld hier
Aart van Joolingen, Zwijndrecht op 09-11-2009, 08:41
Trouw publiceert te veel Kletskoek. Het kwaad in Europa en Oost-Europa heette communisme en socialisme. Het werd behartigd, niet door fanate individuen, maar door de overheid. De combinatie van totalitaire partij-ideologie met overheidspraktijk leidde tot ,,death by goverment''. Wat er daar gebeurde is bij ons nog altijd te onbekend. In vrijwel ieder Oost-Europees land vermoordde de overheid tussen 1945 en 1965 honderduizenden burgers. In de USSR zelfs 60miljoen tussen 1918 en 1990. In nationaal socialistisch Duitsland 20 miljoen.
Floris van den Berg van Saparoea, Amsterdam op 09-11-2009, 08:41
Plaats een reactie
Stuur artikel door