We zijn mondiger maar tandeloos
internet & democratie
Wie gaan nog de barricaden op voor hun idealen?© FOTO ANP
Dossier
De wereld verandert door internet. Wordt de democratie er beter van? Deel 3 van een serie: We discussiëren liever online, hoeven we niets te doen.
Als het om landelijke politiek en verkiezingen gaat, kun je in Engeland op hoog niveau mee praten via de website Open Democracy. Burgers in Australië zijn uitgenodigd op de site van Online Opinion. In de Verenigde Staten is dit niet anders – variërend van extreem polariserende discussiesites als Free Republic (voor Republikeinen) en Democratic Underground (voor de Democraten) tot platforms als Opposing Views en Where I Stand. Dit alles staat nog los van de talloze forums, debat- en discussieplatforms over politiek en samenleving aangeboden op de sites van nieuwsmedia, weblogs, en op populaire online sociale netwerken zoals Hyves.
Het is duidelijk dat we – iedereen die een computer heeft en met internet om kan gaan – in toenemende mate meedoen en meepraten in de publieke sfeer. Dat betekent niet dat er een ideale dialoog op gang komt tussen burger en politiek, dan wel tussen nieuwsconsument en -producent. Integendeel, de online discussie is vooral een gesprek dat voorbij traditionele maatschappelijke instellingen en organisaties gaat – of zelfs bewust plaats vindt om partijen en nieuwsmedia te vermijden. Het einde van het beroepsjournalistieke monopolie en andere ’experts’ in de landelijke politiek overheid lijkt ingeluid door de snelle ontwikkelingen online.
Aan de ene kant betekent dit alles een hoogst noodzakelijke democratisering van de publieke sfeer, nu de meerderheid van de bevolking de mogelijkheden heeft om daadwerkelijk deel te nemen aan het gesprek dat een samenleving met zichzelf heeft – een gesprek dat voorheen het min of meer exclusieve domein van de professionele journalistiek en politiek was.
Aan de andere kant lijkt er aan die journalistiek of politiek weinig te veranderen. Opkomstpercentages bij verkiezingen, dekkingspercentages van dagbladen, kijkcijfers van de avondjournaals: de gestage daling van dit soort getallen zette al geruime tijd vóór de popularisering van het wereldwijde Web in.
Sommige politici en journalisten twitteren en hebben een kleurrijk Hyves-profiel, maar onderzoek wijst uit dat dit inhoudelijk weinig toevoegt. Deze observaties sluiten aan bij een cruciaal inzicht uit de studie naar de impact van nieuwe media (zoals internet) op de samenleving: deze technologie en wat we er mee doen veroorzaken niet, maar jagen aan. We moeten dus niet de vraag stellen, hoe de wereld verandert door internet, maar juist wat er in de wereld met internet wordt versterkt en daarmee: uitvergroot. Nieuwe media zijn in feite een gigantisch vergrootglas waardoor we veel scherper naar bepaalde aspecten van de samenleving kunnen kijken.
Als ik op deze manier kijk naar alle mooie voorbeelden van debat- en discussiesites online in de context van wat er eigenlijk offline gaande is in de democratie, valt het op dat de formele maatschappelijke betrokkenheid – opkomst bij verkiezingen, lidmaatschap van politieke partijen, abonnement op dagbladen en opinietijdschriften – in hoog tempo af neemt.
Ofwel: iedereen praat tegenwoordig mee of heeft op z’n minst het gevoel dat de eigen mening telt, maar niemand neemt nog de verantwoordelijkheid om met al die opvattingen daadwerkelijk iets te doen. We maken ons (online) ontzettend druk over van alles en nog wat dat mis is in de samenleving, maar deze deelname lijkt te correleren met een gestage afname aan actie. Wie gaat er nog straat (laat staan de barricades) op voor zijn of haar idealen? Wie richt er nog een partij of organisatie op, of sluit zich daarbij aan als actief lid? Wie probeert veranderingen actief mee vorm te geven? In hoeverre is het democratiserende debat online een uitdrukking van beleden offline activiteit? Kortom: het ziet er naar uit dat we door alle interactiviteit online weliswaar mondiger als consumenten worden, maar daarmee juist tandeloos als burgers zijn.
De correlatie tussen het toenemende debat online en de afnemende participatie offline moet, denk ik, gezien worden in de context van een doorgeslagen individualisering van de maatschappij. We doen met z’n allen wel naar hartelust mee met van alles en nog wat – van vrijwilligerswerk tot Facebook campagnes voor een goed doel – maar deze deelname heeft een strikt persoonlijk en daarmee volledig vrijblijvend karakter. En dat is precies een van de andere essentiële lessen van de rol die nieuwe media in ons leven spelen: we kunnen online op enig moment, wanneer het ons uitkomt, uitloggen. Offline is dat nagenoeg onmogelijk – en dat soort verplichtende betrokkenheid, daar wil bijna niemand meer aan. Wordt de democratie beter door internet? Internet laat zien wat de democratie al geruime tijd voor ons betekent: iets waar we collectief van afhankelijk zijn en waar we individueel liefst vanaf willen. Want we hebben wel iets beters met onze eigen tijd te doen.
© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.
Reacties (21)
Vreemd is dat de auteur de enorme activiteit online, die de oude media/kanalen vervangt dan weer terugkoppelt aan b.v. kranten, 8 uur journaal etc.
Het idee is juist dat dingen VERANDEREN. Niet dat nieuwe aanpak "het oude" versterkt. Dat is een cirkelredenering van de eerste orde.
Harold Overdijk, arnhem op 13-03-2010, 12:53
pff in welke wereld leeft de schrijver? er zijn zoooooveeel stichtingen, verenigingen en burgerinitiatieven voor tal van doelen. Dagelijks demo's (vrijwel altijd onderbelicht in de media) en ontzettend veel mensen die de barricades op gaan. het zijn alleen allemaal op zichzelf staande initiatieven van mensen met individuele drukke levens, de connectie tussen al deze 'actieven' is er niet helaas en daar heeft de media zeer zeker schuld aan...
nonnnie, leiden op 02-12-2009, 16:35
I am happy to live in canada among mostly christian people.They work in the hospitals
muniscipel offices,stores and in government functions.We meet here the nicest polite induviduals you can meet.I find the article above nonsence. tom.
tom, london op 17-11-2009, 09:59
Volgens mij kun je sterk twijfelen aan het wetenschappelijk gehalte van Deuze's beweringen. Hij signaleert toenemende individualisering en toenemend internetgebruik en afnemende maatschappelijke betrokkenheid/participatie en koppelt deze zonder nadere bewijsvoering aan elkaar. Wil Deuze echt wetenschappelijk worden, dan zal hij moeten uitzoeken (en kwantificeren) hoeveel respondenten/internetgebruikers verder maatschappelijk actief zijn en op wat voor manier. Schrijven is ook een manier van handelen, en een tamelijk zinvolle ook als je het goed doet - dat lijkt Deuze (wellicht onbedoeld) over het hoofd te zien.
a.doorgeest, rotterdam op 29-08-2009, 12:13
MD heeft natuurlijk wel een punt, maar toch is het een raar stukje.
We moeten onze melktanden verwisselen voor echte bijttanden, aldus
deze hooggeleerde journalist. Waarom? Ik wil juist helemaal niet bijten! De wereld heeft grote behoefte aan niet-bijtende democraten, die tegelijkertijd niet-bijtende wereldfederalisten zijn. Ik geef een voorbeeld: nog steeds worden Esperantisten gezien als een stelletje dromers, maar ik heb ze leren kennen als de ware realisten. Ik ben bang dat MD lijdt aan tunnelvisie, dat hij het áánzicht aanziet voor "inzicht". De wereld heeft een ander paradigma van democratie nodig. Wég met de politieke partijen!
F.M. Vermeulen, Roosendaal op 29-08-2009, 11:58
@Aart Tuynman
Met internet moet je toch voorzichtig zijn. Uiteraard is het heel prettig dat je er zo veel informatie kan vinden dat niet in de krant staat, maar dat wil nog niet zeggen dat alles wat er staat ook waar is. Iedere willekeukerig persoon kan een (professionel ogende) webpagina maken waarop op serieuze toon de meest uitzinnige dingen beweerd worden. Terecht bent u sceptisch over berichten uit de reguliere media, maar met een zelfde soort scepsis dient men het internet te benadederen. Als ik nu een mooie website maak waarin ik serieus beweer dat ik kabouters heb gezien, gelooft u dat dan ook?
Daalen, Den Haag op 21-08-2009, 13:00
Een zeer goed stuk dat je wel aan het nadenken zet. En dat heb ik niet vaak bij opiniestukken, ook niet op de Trouw-site, je bent het er al heel snel mee eens of oneens. Ik heb wel het idee dat de schrijver doorslaat bij toenemende individualisering als oorzaak van al het kwaad inclusief de gevaren voor de democratie.
rico, rotterdam op 20-08-2009, 23:26
Het internet voegt wel degelijk iets heel belangrijks toe aan het politiek debat, doordat het internet de mensen makkelijker toegang geeft tot informatie die door de main stream media weggefilterd wordt. Zonder internet zou ik bijvoorbeeld nooit geweten hebben dat al-Qaeda geen islamitisch terreurnetwerk is maar de werknaam bij de CIA voor een lijst van Afghaanse mujahedin die door de CIA betaald werden. En zonder internet zou ik nooit geweten hebben dat de aanslagen van 11 september niet het werk waren van een islamitisch terreurnetwerk, maar van Amerikaanse overheidsdiensten. En zo zijn er talloze zaken die we dankzij het internet weten.
Aart Tuynman, Den Haag op 20-08-2009, 21:19
Laat mijn eigen argument bekritiseren: uit recent onderzoek blijkt wel degelijk dat mensen, die online politiek of anderszins als geinformeerde burger actief zijn, dat veelal ook offline zijn. Een voorbeeld is het lezen van een online krant: de meeste online lezers kopen een krant ook offline. Daarmee blijft een wezenlijk punt intact: dat de democratie online niet noodzakelijkerwijs iets toevoegt aan ons systeem offline. Ofwel: het reproduceert dezelfde politiek actieve klasse. Of je "links" of "rechts" bent heeft hiermee weinig tot niets te maken, overigens.
Mark Deuze, Bloomington (VSt) op 20-08-2009, 18:23
Wil men met informatie en discussie door vele enkelingen iets realiseren, dan zal dat binnen instellingen moeten gebeuren. Projectgroepen, partijen, kerken en orden zijn zulke instituties. De term "individu" blijft lastig door de meerzinnigheid. Als zij per se betekent "ik zelf en niemand anders", dan is samenwerking uitgesloten. En die is nodig, als men op grotere schaal iets wil veranderen in de maatschappij. In de wetenschappen ziet men door vele gedragen projecten incl. kennis en discussie, besluitvorming en uitvoering onder gezamenlijk toezicht. Op religieus gebied is het niet anders. Het gaat wel om individuen die persoon in s.s. zijn.
jac van dam, nijmegen op 20-08-2009, 18:23
De afnemende politieke participatie en interesse vind ik het ernstigste ? behalve onze steeds slechter wordend onderwijs misschien ? omdat het daar uiteindelijk van komen moet. Het cynisme t.a.v. de politiek is ontstaan door het politieke establishment zelf. Fortuyn was als eerste wake up call niet afdoende, nu is daar Wilders en weer werkt het niet. Kijk maar naar de opportunistische reflexen van de Haagse plucheplakkers en hun vazallen in de steden. Zetels, is hun eerste zorg.
Er moet dus iets fundamenteels veranderen in ons kiessysteem. Het idee van blanco stemmen = lege Kamerzetels (zie de NRC site) kan dat misschien bewerkstelligen.
Dirkje Toebosch, Montfoort op 20-08-2009, 17:16
Het is de kip of het ei gegeven. Als in basis ons democratisch rechtssysteem grote groepen mensen blijkt uit te sluiten en alle soorten van noodzakelijke radertjes niet meer (willen mee-)werken, wordt de zin van alles ter discusie gesteld. Maar ook die discussie maakt onderdeel uit van datzelfde systeem. Ergo: wat we ook zeggen of vinden en hoe we dat ook wel of niet ten uitvoer brengen, we zijn volkomen monddood gemaakt.
Grote groepen mensen komen nog slechts op de been voor brood en spelen:feest/evenemnent/pretpark/sport en ander lawaaivermaak, die een vals gevoel van saamhorigheid geven.
Zie nadien het treurige bewijs van onmacht. AFVAL!
Annette Reinboud, Lioessens op 20-08-2009, 17:16
Het is makkelijker op via internet te reageren. Je typt je reactie in drukt op verzend en klaar is Kees. Maar uiteindelijk zijn er alleen meer Engelse lords bijgekomen. Die hebben misstanden altijd aangepakt door een boze brief naar The Times te sturen. En vervolgens is het terug naar het leven van alledag. Misschien is het democratisch dat we dat nu allemaal kunnen.
Frans, Nijmegen op 20-08-2009, 17:16
I was only able to read an English abstract of your article and to quickly scan the Dutch version. I see that you reference the US and focus on the discord and extremism on the Internet here, but let me assure you that my experience is that the Internet has fostered a very active civil society among liberals in my Southern city. We exchange views on local and national issues, organize to visit our conservative congressional representatives, write letters to them, meet to demonstrate against the Iraq war, and so forth. Our city (but not Tennessee) voted for Obama as a result.
Lydia Pulsipher, Knoxville, Tennessee, USA op 20-08-2009, 17:12
Dank voor de reacties! Een paar opmerkingen: allereerst over de kwaliteitscrisis in de journalistiek - zowel qua zelfoverschattende beroepsopvatting (Van Der Gulik) als inhoudelijke armoede (School). Dat journalisten veelal bevlogen hun werk doen, lijkt me eerder een pluspunt dan een probleem - gezien het feit dat hun banen voortdurend op de tocht staan, is passie het enige wat het nieuws "in de lucht" houdt. Eventuele mindere kwaliteit is m.i. niet de schuld van falende journalisten, maar van een falend nieuwsbedrijf - dat steeds minder investeert in talent.
Mark Deuze, Bloomington (VSt) op 20-08-2009, 17:06
Een tweede opmerking wat betreft de potentie van nieuwe verbanden (School) en innovatie (Pluym). Dat wil ik zeker niet ontkennen - de websites die ik noem zijn vaak inspirerend. De vraag is, in hoeverre dit alles beklijft. Natuurlijk doen tal van mensen individueel of in groepsverband de meest fantastische dingen voor/met de democratie online - maar dit alles heeft meestal weinig lange-termijnswaarde of overlevingskans (en wordt daardoor succesvol genegeerd door bestaande machtsstructuren in de journalistiek en politiek).
Misschien is terrorisme wel de laatst overgebleven vorm van daadkrachtige aktie. En dat is een beklemmende conclusie.
Mark Deuze, Bloomington (VSt) op 20-08-2009, 17:06
De massale deelneming aan discussies op internet toont de werkelijke politieke verhoudingen en de kloof tussen media, politiek en burger. Het maakt duidelijk dat er mechanismen zijn, die tot gevolg hebben dat er bij belangrijke onderwerpen aan de wil van het volk voorbij wordt gegaan en dat er zo aan de basis van het systeem het nodige schort. Journalisten zijn voor het overgrote deel links en beschikken over een goede schrijfvaardigheid maar bijna zonder uitzondering ook over weinig gevoel voor en kennis van politiek. Door hun bevlogenheid zijn ze echter geneigd hun ideeën op te dringen. Meer bescheidenheid en meer zelfkennis past ze.
J.J. van der Gulik, Andijk op 20-08-2009, 11:07
Het veelvuldig gebruik maken van het persoonlijk voornaamwoord "we" maakt een betoog er doorgaans niet sterker op, heer Deuze. Heeft u trouwens overwogen dat de existentiële (objectiviteits)scrisis bij dagbladpers en publieke omroepen en de representatiecrisis in de politiek wel eens kwaliteitsproblemen zouden kunnen zijn? De afnemende participatie waarvan u rept neemt u vermoedelijk vooral waar in het geijkte ons-kent-ons bestel, elders ontstaan in rap tempo nieuwe verbanden die mogelijk leiden tot allerlei onafhankelijke initiatieven. De doorgeschoten individualisering opvoeren als mogelijke oorzaak doet wat gekunsteld en bezwerend aan.
J. School, Heesch op 20-08-2009, 11:07
Een duidelijk artikel waarin wordt blootgelegd dat al onze reacties op internet niets te maken heeft met de democratie in de ware betekenis. We mogen pennen of typen wat we willen, niemand die het aangaat, kijkt er naar.Je kunt je eigen mening kwijt, maar tegelijk besef je dat slechts collega-inzenders soms enige interesse in je bijdrage hebben.In ieder geval niet het establishment/bestuur dat aan de touwtjes trekt.Men hoort je misschien wel, maar men kijkt per definitie de andere kant op. Soms vraag ik mij af of een milde dictatuur in de praktijk wel zo zou verschillen met onze democratie. De dictatuur wordt efficiënter geleid, dat is zeker.
pim, deventer op 20-08-2009, 11:04
een aspect van een toenemend debat online en de afnemende participatie offline en doorgeslagen individualisering is ook een verminderd vermogen tot compromis. Online debatten kennen vooral statements van eigen meningen, geen uitwisseling en aanpassing van eigen standpunt. De afnemende participatie kan weleens ook een gevolg zijn van een "niet mijn zin krijgen"-mentaliteit. Polderen etc zijn echt negatieve termen geworden, terwijl als je in een offline groep wilt leven, het altijd een kwestie van geven en nemen zal blijven, compromissen.
JvG, Groningen op 20-08-2009, 11:02
De ?doorgeslagen individualisering? van M. Deuze betekent voor mij: egoïsme, ikke ikke dus.
Die menselijke trek wordt door de breed plaatsvindende ?vermarkting? gestimuleerd.
Er zijn al genoeg politieke partijen en ik hoef niet zo nodig nog een politiek merk in de kiezersmarkt te zetten. Zelfverwerkelijking in teamverband kan evengoed op andere manieren.
Dat internet ook vernieuwt, kan Deuze lezen op de NRC-site: nrc.nl/expertdiscussies/dit-kabinet-is-slecht-voor-de-democratie.
Indien de kiezer door blanco te stemmen lege (Kamer-)zetels kan bewerkstelligenen, zal het opkomstpercentage bij verkiezingen waarschijnlijk weer stijgen.
Dinah Pluym , Vlissingen op 20-08-2009, 11:02
Plaats een reactie
Stuur artikel door