De hiërarchie is dood
© FOTO JÖRGEN CARIS, TROUW
U bekijkt nu: pagina 1 van 3.
De bankencrisis heeft het failliet aangetoond van de grote organisaties met hun uitgekiende verhoudingen tussen baas en knecht. Hoe nu verder? Volgens Nanko Boerma zijn we zonder hiërarchie niet per se beter af. Maar ook niet per se slechter.
Toen effectenhandelaar Nick Leeson in 1995 in zijn eentje de Londense Barings Bank door speculaties wist te ruïneren, wekte dat veel verbazing. Toen begin 2008 Jerome Kerviel hetzelfde bijna lukte bij de Franse Société Générale, was de verbazing al iets minder. Maar sinds de kredietcrisis uitbrak in 2008, beseffen we het allemaal: de bankbazen overzien in het geheel niet meer wat er werkelijk binnen hun organisaties gebeurt.
Bij gebrek aan inzicht in de markt en hun positie daarin beschikken ze nog maar over één stuurcriterium: de winstcijfers voor het volgende kwartaal. Kennelijk is alles daaraan ondergeschikt. Dat dit binnen hun organisaties pervers gedrag heeft uitgelokt, weten we nu maar al te goed. De gevolgen – verliezen van tientallen tot honderden miljarden, die Leeson en Kerviel tot kwajongens maken – zullen ons het komend decennium bezig blijven houden.
Er zijn verschillende manieren om naar de bankencrisis te kijken. Een daarvan is om die te duiden als het failliet van de ’administratieve hiërarchie’. Van de grote organisaties met uitgekiende stelsels van baas-knechtverhoudingen, ingedeeld in organogrammen met veel ’harkjes’ en uitgewerkt in formele functieomschrijvingen en procedures. Dit organisatiepatroon lijkt voor ons zo onwrikbaar als het weer. Je klaagt erover, want je vindt het te nat, te koud, of te warm – maar je kunt er niks tegen doen.
Toch is de administratieve hiërarchie niet meer dan een historisch fenomeen. Vanaf de uitvinding van de boekdrukkunst groeide het vermogen om informatie los van tijd en plaats te verspreiden. Dit vormde samen met andere uitvindingen de basis voor een verder gaande specialisatie en arbeidsdeling, en een groeiende welvaart. Nieuwe ontwikkelingen konden zich effectief verspreiden via boeken en kranten, via vaste spoor- en scheepvaartlijnen, via telegrafie en telefonie, en uiteindelijk ook via radio en televisie.
Hoewel de communicatie steeds gemakkelijker werd, bleven de drukpers en de radio- en tv-studio dure kapitaalgoederen die zo efficiënt mogelijk moesten worden benut. Zo ontstonden er organisaties die deze informatie verzamelden, bewerkten, verrijkten en verzonden aan klanten die deze – tegen betaling – wilden ontvangen.
Ook de ontvangers van de informatie vormden zulke administratieve hiërarchieën: afdelingen en subafdelingen om klantenorders te ontvangen, facturen te incasseren, beleid te maken en uit te voeren. Bepalend voor de vormgeving van deze organisatorische eenheden was de informatieverwerkingscapaciteit die een functie eiste. Als organisaties méér informatie moesten verwerken, hadden ze méér hersencellen nodig. Dus huurden ze meer werknemers in die ze via organisatieschema’s aan elkaar koppelden. Aan de top van de piramide kwam alle informatie samen, waardoor dat niveau het beste de beslissingen kon nemen voor de organisatie als geheel. Ziedaar de grote hiërarchische organisaties die wij zo goed kennen. Omdat we er werken, erbij verzekerd zijn, er belasting aan betalen en er onderwijs aan volgen.
Hoe machtig en bepalend deze grote hiërarchische organisaties ook lijken, ze lopen op hun laatste benen. Hun macht is immers gebaseerd op twee schaarsten die inmiddels zijn opgeheven: de schaarste aan middelen om informatie te verspreiden en de schaarste aan middelen om informatie te verwerken.
De bankencrisis is hiervan een perfecte illustratie. Inmiddels is algemeen bekend dat de directe aanleiding voor deze crisis ligt in het net zo lang in- en verkopen van pakketjes financiële risico’s – onder de noemers sub primehypotheken en credit default swaps – tot niemand binnen de banken nog wist welk risico er eigenlijk gelopen werd. De handel vond niet plaats vanuit de top van deze banken. Daar begreep, zoals bankiers intussen ruiterlijk toegeven, niemand meer iets van de producten die ze verkochten. De handel vond juist plaats op operationeel niveau, op het niveau van de Nick Leesons en de Jerome Kerviels.
Waren dit fraudeurs? Helemaal niet. Zij deden wat van hen verlangd werd. Ze maakten gebruik van hun kennis om een zo groot mogelijke bijdrage te leveren aan de winst van het bedrijf. De flinke bonussen die ze van hun werkgevers kregen bewezen dat ze goed bezig waren.
In feite illustreert dit de revolutionaire uitwerking van de ICT op onze samenleving. Daarbij zie ik twee cruciale veranderingen.
Informatie is tegenwoordig via netwerken overal en altijd en voor iedereen te vinden. Middelen voor informatieverspreiding zijn niet langer schaars en duur. Het gevolg is dat traditionele patronen voor controle op de waarde en de kwaliteit van de gebruikte informatie niet meer bestaan. Wie, behalve de handelaar zelf, controleert de waarde van een pakketje opgesplitste hypotheken?
Ten tweede bestaat er geen schaarste meer aan informatieverwerkingscapaciteit. Iedere handelaar beschikt over geavanceerde systemen die hem helpen met simulaties en prognoses. Dit maakt zijn verwerkingscapaciteit effectief vele malen groter dan die van zijn eigen hersencellen. Gevolg daarvan is dat niet de top van de hiërarchische piramide, maar juist het operationele niveau de beste informatiepositie heeft.
Wat voor de banken geldt, geldt voor alle grote administratieve hiërarchieën die leven van het vergaren en verwerken van informatie: het zijn reuzen op lemen voeten.
Wij staan, denk ik, voor een grote omslag. Het verdwijnen van de schaarste aan informatieverspreidings- en verwerkingscapaciteit raakt ons heel direct in de wijze waarop wij werken, leren, spelen en leven – zoals Microsoft-baas Bill Gates het ooit uitdrukte.
Overigens is een wereld zonder administratieve hiërarchieën niet automatisch beter, of mooier.
© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.
- Toon heel artikel
- vorige pagina
- 1
- 2
- 3
- volgende pagina
Kenner van het geheugen, Douwe Draaisma, stelt lastige vragen aan vooraanstaande denkers over 'vergeten', 'herinneren' en 'verdringen'. Maar wat betekenen deze zaken voor u? Schrijf het op en maak kans op een publicatie in de krant.
Reacties (12)
Hiërarchie blijft nodig, alleen beperkt en toegespitst tot het noodzakelijke; visie en leiderschap. De administratieve hiërarchie is gebaseerd op één van de primaire emoties: angst. In een wereld waarin minder behoeft te worden gere(a)geerd op angst zal het machtsverschil afnemen. Hierop zal het zelfvertrouwen toenemen en wordt ondernemen met talenten mogelijk. Een organische organisatievorm als de netwerkorganisatie sluit hier beter bij aan. Kenmerken: snel kunnen aanpassen aan een omgeving die continue in beweging is, vertrouwen, kennis delen is macht, werkvreugde. Gebaseerd op die andere primaire emotie; de liefde. We gaan het beleven...
Edwin Huijskens, Capelle aan den IJssel op 22-05-2009, 20:50
Onzin, hiërarchische attitudes (Carl Jung's 'introverte denken')behoren tot de psychologische opmaak van -ik schat- de helft van de mensheid. De hiërarchie ligt in het ergste geval even in coma, maar zal daar vroeg of laat weer uit ontwaken en zijn rechtmatige plaats in het grote geheel van de mensheid opnemen.
Jan, Amsterdam op 20-05-2009, 13:29
Ik begrijp dat dit de pagina fictie is, afdeling SF. De top van een hierarchie heeft NOOIT de totale kennis, het totale overzicht, maar is altijd afhankelijk van de samenvatting geleverd door de onderlagen. Lees Mann, Sources of Social Power. Het meest dodelijke voor besluitvorming is een TEVEEL aan informatie. Daaraan zal ook Nynke kapot gaan, ALS de wereld zou worden als beschreven. Maar de voorbeelden aan het eind geven al aan dat info altijd ongelijk verdeeld blijft, sommigen meer, ander minder, en vaak verschillend. Nog afgezien van verschil in vaardigheid info te verwerven en voor zich in te zetten. Hierarchie evolueert, maar blijft.
JvG, Groningen op 18-05-2009, 16:25
"Het is niet de hierarchie die leidt tot hebzucht maar het schipperen met het toezicht." (g. hannes) Als een verkeerslicht op rood staat er er zijn geen camera's, rijdt u dan door rood omdat er geen camera's zijn? De meeste mensen rijden dan niet door rood, omdat dat nou eenmaal de regel is. En die regel is er niet voor niets. De hebzucht is dan ook veroorzaakt door een gebrek aan integriteit in het management. Korte-termijnbesluiten gedreven door persoonlijke financiële belangen hadden voorrang op de strategische belangen en daarmee het voortbestaan van het bedrijf.
Jos, Monster op 18-05-2009, 09:54
Dat was dus Marx wel erg vrij vertaald. Proleten etc. verenig U. Is het niet eerder zo dat straks het echte werk weer gewoon gedaan gaat worden zonder de hierarchie van de nuttelozen over de werkenden. En dan hoeft alleen het contante betalingsverkeer weer als vanouds te zijn. Centjes tellen en uitgeven of sparen. Waarbij sparen weer investeren in de toekomst is, zonder bankbemoeienis. Wat globalcity? Onze belangen liggen bij onze naaste buren om in te investeren en om aan te verdienen voor de kost. Eerder zal het echte werk overal op kleine schaal gedaan kunnen worden. Wat is het tegenwoordig meer dan logistiek en assemblage. D.i. globalcity
Sjuul van Dissel, Lelystad op 18-05-2009, 08:08
Hierarchie? Juist zonder hierarchie loopt het mis! Bij ING lag de controle functie altijd bij Compliance - en die had juist geen enkele formele macht. Kon alleen maar dingen informeel aankaarten. Ondeugdelijke leningen met negen nullen werden gewoon goedgekeurd, ook zonder deugdelijk contract. Want omzet was omzet en compliance een wassen neus.
emma, utrecht op 18-05-2009, 00:59
Hier wordt een gruwelijk toekomstscenario geschetst waaruit de financieel rijken als de beste (en enige) overlevers tevoorschijn zullen komen. Zij kunnen immers alles inkopen, zijn niet afhankelijk van een buffelende ZZP’er die dagelijks deze overlevingsstrijd moet aangaan en er uiteindelijk (fysiek, psychisch, sociaal-emotioneel en financieel) aan onderdoor zal gaan, tenzij hij / zij goede zakenpartners kan vinden. Waarna echter i.v.m. wereldwijde contacten / concurrentie direct de vraag rijst hoe(lang) die betrouwbaar zullen zijn. Overigens vind ik de meeste ZZP’ers nu al niet te benijden....!
Cornel, A. op 17-05-2009, 16:49
Een eyeopener: de failliete hiërarchie door de N.Leesons en J.Kerviels. De rest van dit artikel is bekend. Zie de VPRO-uitzending van enkele jaren terug over untouchables (mondiaal inzetbaar) en zie de sociologische kijk op maatschappij 'van status naar contract'. Toch hoop ik dat de credietcrisis ook tot zuivering leidt: déskúndigen aan top, minder neoliberale economen, gebruikmaking van winstgevend model van familiebedrijven (wij-gevoel) en vergelijkend onderzoek tussen economieën met veel untouchables versus wij-bedrijven. Wij-gevoel is ook goed voor het milieu. Talenkennis enz wordt minder belangrijk door digitale vertaalprogramma's.
S. Smit, Zwaag op 17-05-2009, 09:56
Ik denk eerder dat al die nijver coderende Nynkes vanuit hun huis uitzicht hebben op elkaar en op snelwegen waarover hun televisies, auto‘s, andere softwarepakketten, melkpakken en overige hardware aangeleverd worden.
Of rijden die even een blokje om de idylle niet te verstoren?
de vroegere dorpskruidenier, vinexteradiel op 17-05-2009, 09:56
Persoonlijk heb ik nog nooit iets gemerkt van het "semi-militaire hierarchische model" bij de ABN AMRO. Wat ik heb gemerkt is dat er permanent politieke spellen werden gespeeld tussen alle horizontale en verticale lagen.
Als de bank als een leger was bestuurd was hij nog ergens heen gegaan maar de top, de bodem en de tussenlagen bewogen simpelweg met elkaar en tegen elkaar alle kanten op.
Het idee dat organisaties worden bestuurd is een fixie en zal ook altijd een fixie blijven. Organisaties zijn net als mensen en die zijn soms impulsief en soms doelgericht en altijd gericht op de korte termijn.
Hans Konstapel, Leiden op 16-05-2009, 21:28
Nanko Boerma's pleidooi voor een verkapte vorm van anarchie is de deur openzetten voor verdere verloedering.
Het is niet de hierarchie die leidt tot hebzucht maar het schipperen met het toezicht. Trouwens, als ook het bestuurlijk, politiek en justitieel gezag dat doet al was het maar 'om de lieve vrede te bewaren' (Amsterdam, Utrecht, Gouda) dan is schipperen altijd een signaal van zwakte, zowel aan de overtreders als aan de gezagsgetrouwe burgers. De erosie van gezagsdragers is al enige jaren aan de gang en degene die daar wat aan kan doen (de wetgever) vinden die signalen slechts maar een populistisch gedoe.
Het ligt aan het toezicht!
g.hanness, ter aar op 16-05-2009, 15:32
De hierarchie is nog niet dood. Het oude semi-militaire hierarchische model zou dood moeten zijn in veel gevallen. Waar het om gaat is dat de traditionele reden waarom planning & control organisaties zo waren ingericht is dat vroeger 'het volk' gecontroleerd moest worden door een elite die geleerd had. Hoeft nu dus niet meer.
'de bankencrisis heeft het failliet aangetoond van de grote organisaties met hun uitgekiende verhoudingen tussen baas en knecht' klopt zoals ik al in 2003 schreef over de grote banken.
Hopelijk gaat Zalm op 19 mei as de nieuwe strategie van ABN AMRO & Fortis zo invullen..lees verder: wwww.dagboekvaneenbankier.nl
Tony de Bree, Oegstgeest op 16-05-2009, 14:48
Plaats een reactie
Stuur artikel door