Zonder zelfkennis geen licht

„Eckhart mag dan niet de geschiedenis zijn ingegaan als een kerkhervormer of een geducht polemist, hij staat op zijn manier midden in de tijd.” In zijn derde essay over Meister Eckhart (1260-1328) gaat Jan Oegema in op de rol die de wegens ketterij aangeklaagde Duitse mysticus speelde in het grote, splijtende, debat van de late Middeleeuwen: het armoededebat.

Meister Eckhart treft dikwijls het verwijt dat hij uitsluitend gericht is op het hoogste en laatste, en geen oog heeft voor het leven van alledag. Ik ken zelfs een recensie waarin hij impliciet medeverantwoordelijk wordt gemaakt voor de opkomst van het nazisme, uitvloeisel van een typisch Duitse hang naar introversie die onvermijdelijk moest uitmonden in wereldvreemdheid – en vervolgens wereldbrand. Een anachronistische redenering, die bovendien een Europees trauma eenzijdig verklaart vanuit een nationale karaktertrek, op zichzelf al een discutabele categorie.

Eckharts ethiek wordt wel getypeerd als een Gesinnungsethik: een houdingsethiek. Dat lijkt me een goede term. Voor Eckhart is het belangrijker wie je bent dan wat je doet, zolang je jezelf maar niet belangrijk vindt en op geen enkele manier uit bent op waardering of beloning. Handel steeds zo omdat je niet anders handelen kunt, spontaan en zonder enige vorm van calculatie, niet met een vooropgezet doel en al helemaal niet om deze of gene te behagen. Zelfs God niet.

Met enige overdrijving kun je stellen dat Eckhart een christelijke vorm van taoïsme introduceert (een levensleer die hij anno 1300 niet kon kennen, evenmin als het boeddhisme). Je kunt uitsluitend goed doen door niet goed te willen doen.

„Wil je [*] in de gerechtigheid worden in- en overgevormd, beoog dan in je daden niets en vorm geen waarom in jezelf, noch voor het tijdelijke, noch voor de eeuwigheid, noch beloning, noch zaligheid, noch dit, noch dat; want zulke daden zijn werkelijk allemaal dood.”

Uiteraard stuurt Eckhart niet aan op impulsiviteit of gedachteloosheid. Hij is er niet op uit de christelijke deugden te relativeren, integendeel, hij wil ze veeleer verhogen door de beoefening ervan te vrijwaren van eigenbelang. Daarvoor is het nodig dat de mens zichzelf onder ogen komt en leert begrijpen hoe zijn psyche functioneert. ’Zoek eerst uzelf’, zegt Augustinus, en Eckhart zegt het hem na. ’Nim dîn selbes wâr.’ „Neem jezelf waar, en waar je jezelf vindt, laat jezelf daar los.”

’Nim dîn selbes wâr’ – die woorden spreekt Eckhart ten overstaan van zijn medebroeders in Erfurt, nadat hij als prior is aangesteld in het klooster waar hij zelf als noviet begon. De broeders vragen hem allerhande praktische raad en willen bijvoorbeeld weten wat hij verkieslijker vindt: een leven in afzondering of een leven te midden van het menselijk gewoel. Eckhart kiest onomwonden voor het laatste, want, zo redeneert hij, wie God in waarheid bij zich heeft, heeft haar bij zich op alle plaatsen, niet alleen in de kerkbanken of in zijn cel, maar ook op straat en in de stal. (Ik blijf God, net als in de eerdere essays, als een ’zij’ presenteren.)

Vele jaren later herhaalt hij die boodschap tegenover de nonnen voor wie hij negen jaar lang predikt. Hij zal dan niet meer zeggen dat je God moet willen bezitten, maar dat je haar net als jezelf moet kwijtraken – dat het dus ook verkeerd is om de extase te zoeken of jezelf te kastijden (want dat komt in kloosters regelmatig voor). Probeer niet intiem te worden met God, want dan houd je haar voor een menselijk duplicaat, en dat is ze niet. Probeer niet van God te houden, ontzeg haar alles wat je haar toedicht aan liefde en goedheid en wijsheid.

„De gerechte mens heeft van God niet dit of dat lief; en gaf God hem haar hele wijsheid en al wat zij buiten zichzelf nog te bieden heeft, de gerechte mens zou er geen acht op slaan en het zou hem niet smaken.”

Als een middeleeuwse Heidegger wil Eckhart het zijn laten oplichten in het dagelijks bestaan – daar en nergens anders. Hij keurt de ascese af, evenals religieuze genotzucht. Hij is een realist, zowel in metafysisch als in ethisch opzicht. Hij is wel de laatste om op te roepen tot wereldverzaking. Streven naar gelatenheid en afgescheidenheid is voor hem een methode om bij de wereld aan te komen. Voor hem zelfs de enige methode. Wie in de wereld wil landen, echt goed wil landen, zal eerst moeten opstijgen – dus leren om afstand te ontwikkelen. En dat natuurlijk in de eerste plaats tot jezelf. Een mens zonder zelfkennis is net zoiets als een mol zonder voorpoten. Die zal nooit het licht zien.

Maar er is meer. Vertaler C.O. Jellema heeft Eckharts werk gekarakteriseerd als „een doorleefde denkoperatie met ook ethische implicaties voor een waardige levenswijze.” Dat lijkt een zinnige constatering, die steun vindt in de citaten die ik zojuist heb gegeven. Eckhart is uit op gerechtigheid, en degene die daarnaar jaagt noemt hij de ’gerechte’ – ethische categorieën behorend bij de christelijk deugdenleer.

Bij nader toezien echter staat de gerechte bij Eckhart bijna altijd voor de wetende en verlichte mens, wiens denken en doen automatisch, dus zonder bewuste intentie of concreet voornemen, uitmondt in goede werken. Zoek je heiligheid, zoek je verlichting, denk dan niet dat je dat kunt ontlenen aan praktisch handelen, dat kan alleen rusten op een innerlijke gesteldheid.

Niet de werken heiligen ons, betoogt Eckhart, wij moeten de werken heiligen – met datgene wat in ons aan het licht komt.

Eckhart is zeer beslist op dit punt – en consequent. Wie eenmaal het kanaal heeft ontdekt waardoor het water uit de oerbron opwellen kan, laat geen troebelheid of kwaad meer uitstromen. Met de juiste innerlijke gesteldheid kun je niet zondigen, zelfs niet wanneer je bij toeval een zonde begaat.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.