De man van 4 uniformen

Het toedienen van de bloedtransfusie in het ziekenhuis had langer geduurd dan verwacht. Ivan Demjanjuk was niet om vijf uur ’s middags, maar om acht uur ’s avonds pas teruggekeerd in zijn cel in Stadelheim.

En hij had daarna slecht geslapen. Hij bleef de volgende ochtend liever in zijn gevangenisbed dan te verhuizen naar het bed dat in de rechtszaal voor hem staat opgesteld. Rechter Alt zei dat hij zich zijn onpasselijkheid wel kon voorstellen, en had daarom afgezien van een dwangbevel. Aan de microfoon meldde zich Demjanjuks verdediger, Ulrich Busch. Dat hij graag van de arts bevestigd zou willen zien dat men hier niet van ’onpasselijkheid’ hoort te spreken, maar gezien de uiterst lage bloedwaarden van zijn cliënt van een ’levensbedreigende situatie’.

De rechter kapte hem af, en stuurde ons allemaal weer naar huis. Zitting voor de tweede achtereenvolgende maal geschorst.

Onderzoeksrechter Thomas Walther, op wiens bevindingen het Duitse openbaar ministerie zijn aanklacht tegen Demjanjuk baseerde, had dus maar één dag kunnen getuigen. Maar die dag was voor de man die verdacht wordt van medeplichtigheid aan de moord op 27.900 joden in het vernietigingskamp Sobibor, een slechte dag geweest. Hij had vanachter zijn zonnebril – en als hij zijn hoofd had opgericht – op de tegenover liggende wand kunnen zien hoe daarop drie archiefstukken werden geprojecteerd, registraties van vluchtelingenorganisaties van direct na de oorlog, waarin ene Ivan Demjanjuk telkens een verschillende verblijfplaats of bezigheid opgaf tijdens de oorlogsjaren, nu eens krijgsgevangene in Chelm, dan weer chauffeur in Sobibor of boer.

Bij latere ondervragingen, zoals bij zijn proces in Israël, had Demjanjuk verklaard die jaren in een krijgsgevangenenkamp in Chelm te hebben doorgebracht, om van daaruit via Graz naar het kamp Heuberg te geraken.

De tegenstrijdigheden stapelen zich op. Jager Thomas Walther wekte nochtans de indruk zijn ingesloten prooi in het vizier te hebben, en zou zijn werk graag hebben afgemaakt aan de hand van door hem verzamelde verklaringen van mensen die zich tijdens en na de oorlog in de naaste omgeving van Demjanjuk hebben bevonden. Alleen al die recherche heeft thrillerachtige allure, maar misschien mag ik hier in één zin de adembenemende Werdegang van Ivan Demjanjuk in de jaren veertig samen vatten – in de reconstructie van Walther.

Hij was soldaat in het Rode Leger, daarna kampbewaker voor de SS, daarna soldaat in het Russische bevrijdingsleger van generaal Vlasov, dat samen met de Duitsers tegen het Rode Leger vocht om zich vervolgens weer tegen die Duitsers te keren, en tenslotte, na de oorlog, vrachtwagenchauffeur voor de Amerikaanse troepen in Zuid-Duitsland. Vier uniformen.

Een speelbal – tragisch, maar niet willoos.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.