De foto

Van foto’s wordt gezegd dat het momentopnamen zijn. Wat ik in een vervallen kamer vind, stijgt boven momenten uit. Het is een sage, een tijdperkopname.

© Trouw

“Daar liggen nog wat spullen van jullie opgeslagen,” zegt een oude bekende, wijzend naar de woning van mijn grootouders in Karta-e Char – wijk vier van Kabul. Mijn hart krimpt ineen. Het ooit prachtige lichtgroene huis met witte geruite ramen staat er gehavend bij. Met aarzelende stappen nader ik de woning. De stenen trap naar de ingang is nog steeds intact en ongeschonden, met de wens om, zoals vroeger, familieleden en gasten naar binnen te leiden.

In de woonkamer vind ik de ladekast waar mijn oma de foto’s bewaarde. Vlug haal ik de foto uit de la en houd hem gretig tegen mijn borst. Ik wil hem beschermen tegen de plunderaars die de rest van onze spullen hebben meegenomen of vernield. Het is een oude zwartwitfoto van circa 7 bij 12 cm. Vijf vrouwen pronken erop. Ik ken ze allemaal, een voor een. Zelfstandige, zelfbewuste vrouwen die als sterren aan de hemel van Kabul hebben geschitterd.

Middenin staat de moeder met een modieuze zonnebril, rechts en links haar vier dochters. Haar houding getuigt van zelfverzekerdheid en haar lach van trots. Ze is duidelijk trots op haar dochters. De dochters, ieder hun eigen haarstijl, stralen geluk en vrijheid uit. In hun soulbroeken kijken ze met opgeheven hoofden naar de toekomst.

De stilte komt mij tegemoet in de grote hal waar ooit de cadans van vrolijke gesprekken, muziek en kindergeschreeuw de kamers vulde. Bizarre waarneming van contrasten, van de realiteit van toen en de waarheid van heden. De ruimte ruikt naar vocht en verlatenheid. Ik voel de eenzaamheid van de woning.

Zonder mensen is een huis niets meer dan een optelsom van bakstenen. De Kaba stelt zonder zijn ronddolende pelgrims niets meer voor dan een stenen kubus met een eenzame Allah. Het Vaticaan betekent zonder haar knielende gelovigen niets meer dan een verlaten Paus op zijn rode schoenen. De Klaagmuur is zonder haar schommelende bidders enkel een eeuwenoude muur, niet eens het klagen waard. Het zijn mensen die de sfeer maken, de stad dragen, de aarde opvrolijken en het leven zin geven.

Ik bekijk de achterkant van de foto en lees 1975. Het warme gevoel van de jaren zeventig, van zwoele zomeravonden gaat door mij heen. Avonden waarop families tot diep in de nacht in de parken van de stad wandelden totdat ze zich realiseerden dat er de volgende dag gewerkt moest worden. Ik voel de moed van mijn oma die bij man en vrouw respect afdwong. Dankzij haar enorme netwerk hebben grootvader en vader de communistische terreur overleefd. Mijn helden stonden bij haar in het krijt! Ze behoort tot de tweede golf van de Afghaanse vrouwen die in de jaren zeventig hun schoonheid en hun kracht aan de buitenwereld toonden door definitief afscheid te nemen van de boerka. De eerste poging mislukte rond 1928.

“Gaat het?” Ik voel de hand van de oude buurman op mijn schouder. “De dame met lange haren, helemaal rechts naast de auto, is jouw moeder. Ze heeft altijd van autorijden gehouden.” “Herkent u de rest?” vraag ik. “Jouw tantes. Ik bracht hen naar school, jouw oma had het te druk als onderwijzeres.” Lachend wijst hij naar de foto.

Ik vraag me af hoe deze foto de vrouwenfobie van de Baarden heeft overleefd. Ik gis, ik vermoed, wellicht heb ik gelijk. De man, verblind door het obscurantisme, ziet voor eventjes het licht. Hij ziet het leven, de schoonheid en vooral de moed van deze vrouwen. Hij voelt zich machteloos. De stille kracht van deze vrouwen overvalt hem. De hand van het fanatisme trilt. Hij laat de foto terug in de la glijden en buigt.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.