’Politici krijgen vertrouwensprobleem’

Hoogleraar voorziet terugslag na aanvankelijke steun burgers voor aanpak kredietcrisis

De economische crisis heeft het vertrouwen in de politiek verhoogd, maar dat kan een tijdelijk effect zijn, zegt hoogleraar Mark Bovens.

Het gebrek aan vertrouwen in de Nederlandse politiek is omgebogen door de economische crisis. Maar de bevolking heeft volgens de Utrechtse hoogleraar Mark Bovens, nooit echt het vertrouwen verloren in de democratie in brede zin of in instituties als de overheid of de regering. Het is maar de vraag of van een vertrouwencrisis kan worden gesproken, zoals wel gebeurde.

In de afgelopen jaren is er volgens Bovens hooguit sprake geweest van een dip: na 2006 is het vertrouwen in de democratie en haar instituten weer fors toegenomen.

Bovens was dit weekeinde één van de sprekers op een congres in Den Haag van de Raad voor het Openbaar Bestuur en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek naar democratie en vertrouwen. De politicoloog is directeur van de Utrechtse School voor Bestuurs- en Organisatiewetenschap.

Op basis van gegevens van organisaties als het Sociaal en Cultureel Planbureau en de Europese Unie concludeert Bovens dat de trend die zich in Nederland voordoet, verdacht veel overeenkomsten heeft met die in andere Europese landen.

Wat vertrouwen betreft was Nederland voor de eeuwwisseling in Europa altijd een buitenbeentje. Nergens was dat vertrouwen zo hoog. Ruim tachtig procent van de Nederlanders had in 1998 vertrouwen in overheid en regering, volgens Bovens cijfers met ’Noord-Koreaanse of Cubaanse proporties’.

De, in de ogen van Bovens, tijdelijke terugval ligt in de jaren tussen 2000 en 2005. Met een piek, net als in andere Europese landen, vlak na de aanslagen van 11 september 2001. Sinds 2006 is weer sprake van groeiend vertrouwen. Met als hoogtepunt het vertrouwen in november vorig jaar, vlak na het begin van de kredietcrisis in Nederland.

Bovens: „Er is geen sprake van een structureel gebrek aan vertrouwen in de democratie en in instituties als de overheid, het kabinet of de regering. Waarom het debat daar dan desondanks steeds over gaat, is een vraag waar ik geen antwoord op heb.”

Niet zozeer de daden van een regering of, op de iets langere termijn, de incidenten, bepalen het vertrouwen. Bovens vermoedt dat er een zeker tot sterk verband is tussen vertrouwen in de politiek en vertrouwen in de economie, het consumentenvertrouwen. Op de iets langere termijn voorziet de Utrechtse hoogleraar dan ook een fors probleem. De aanvankelijke maatregelen om de banken te redden, mogen het kabinet goodwill opgeleverd hebben, op langere termijn zal een economische crisis ook zijn weerslag hebben op het vertrouwen in de instituties van de democratie.

De op zichzelf vrij stabiele vertrouwenscijfers gelden bepaald niet voor politieke partijen en individuele politici. Het cynisme is ruim dertig jaar constant hoog. Volgens Bovens ligt daar de verklaring voor het opkomen van partijen als Wilders’ PVV, Rita Verdonk en ook de Socialistische Partij. Bovens: „In zekere zin is de opkomst van die one issue-partijen – al kan je daar bij de SP al niet meer over spreken – een bewijs van het volwassen worden van de kiezer. Hij beweegt zich vrijer en niet meer alleen langs de lijnen confessioneel of niet, of links-rechts. Maar ook langs de lijn nationalisten versus kosmopolieten.

„Zie de vertegenwoordiging van die partijen en het parlement als een vorm van repressieve tolerantie, in de zin dat ze door het systeem worden opgenomen. Ik spreek liever wat positiever over responsiviteit van ons parlementair systeem. En ik ben ook wel zo optimistisch om te denken dat een one issue-partij het niet zal maken. Wilders zal ook iets anders nodig hebben dan de islam, en Verdonk heeft niet eens één onderwerp. Dat is een non-issue-partij”, aldus Bovens.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.