In het land van de fado

In het land van de fado

Portugal is een walhalla voor liefhebbers van ruige natuur. Lees de ’voetwijzers’ van Roel Klein en Bert Stok maar.

Het begon in 1996 met het beschrijven van 17 wandelroutes in Noord-Portugal. Het gebied, een van de mooiste in Europa, was tien jaar daarvóór nog nauwelijks ontdekt en stond in de inleiding van de wandelgids.

Onlangs kwam van Roel Klein en Bert Stok het vijfde boekje met wandelingen in Portugal uit: routes door Lissabon en de Estramadura, Coimbra en Beira. Daarmee hebben ze het land van de fado nagenoeg helemaal voor de wandelaar ontsloten. Voorwaar een huzarenklusje, want Portugal staat bepaald niet in de top van wandellanden. De mogelijkheden om te wandelen hielden in elk geval geen gelijke tred met de schoonheid van het land.

Vanwaar die wandelpassie voor Portugal? Een kwart eeuw geleden werkten de twee Nederlandse antropologen aan een onderzoeksproject in de Serra da Arada, ten zuidoosten van Porto. Zij bestudeerden er de traditionele landbouw in Portugal en schreven een wetenschappelijk verhaal over de opleving van de ’meent’ (de gezamenlijke grond) na de Anjerrevolutie.

Maar ze wilden meer – iets schrijven voor een breder publiek bijvoorbeeld. Aarzelend kreeg het idee vorm om de wandelmogelijkheden in ’hun’ gebergte waar ze in hun vrije tijd graag rondtrokken, in kaart te brengen. Het was wel een hele kleine regio, reageerde uitgeverij Op Lemen Voeten, waar Klein en Stok hun ideeën voor een boekje naartoe hadden gestuurd. Te gering om uit de productiekosten te komen. Of ze niet het hele noorden van Portugal onder de loep konden nemen?

De keus was niet moeilijk: het noorden kende nog duizenden kilometers ’ongekend en ongerept wandelpad’, zelfs buiten de natuurparken. De opmars van de auto was in Portugal nog niet echt op z’n hoogtepunt – het land was arm en historische wegen waren tot voor kort nog volop in gebruik.

Alleen kende Portugal toen geen enkele wandeltraditie, merkten Klein en Stok al snel. „Portugezen wandelden niet; alleen de armen liepen. En in de steden en de bergen zag je mensen te voet. Dat is wel aan het veranderen. Je ziet een ontwikkeling dat er vanuit dorpen rondwandelingen worden uitgezet van 5 tot 10 kilometer. Die wil men nog wel eens met de familie gaan lopen. Jammer alleen dat dergelijke routes niet altijd worden onderhouden. Soms houdt het zomaar op. Je verdwaalt gemakkelijk.”

De topografische kaarten die Klein en Stok te pakken kregen, waren van net na de oorlog en vrij primitief. Uiteindelijk maakten de Nederlanders ze maar zelf. „Dat betekende alles bijkrassen, tot hoogtelijnen aan toe.”

Drie jaar kostte de voorbereiding van hun eerste boekje. Bert Stok: „In die periode kwam de financiering van de Europese Unie op gang, en dus ook de bouwstroom. Snelwegen doorkruisten het land; er veranderde heel veel in het landschap. Dat was op zichzelf een zegen voor Portugal. De welvaart nam sterk toe, maar er werd ook ongebreideld en soms ook onnodig geasfalteerd. Veel erfgoed is vernietigd. Dat had wel iets zorgvuldiger gekund.”

Ook in het zuiden is de situatie erg veranderd: „Je hebt daar veel grootgrondbezit. Na de revolutie kon je er vrij lopen. Er waren prachtige wandelmogelijkheden, maar ineens hielden die op te bestaan”, vertelt Klein.

De paden in Portugal, zegt Stok, zijn vaak prachtig, maar kunnen ook zo maar eindigen in gemeenschappelijke gronden. Soms begint een route over het mooiste pad van een dorp, maar twee minuten buiten de bewoonde wereld verandert het in een landweggetje. Ook spoorlijnen doen nu dienst als voetpad, mits er geen treinverkeer meer over rijdt. Of je loopt over granietblokken, waarin de sporen van ossenkarren nog zichtbaar zijn.

Na het eerste boekje (dat inmiddels al weer geheel herzien is uitgegeven) volgden delen met wandelingen door Midden-Portugal, de Algarve, de Alentejo en Costa de Lisboa in het zuiden, en tot slot het Hart van Portugal.

Google Earth is inmiddels een geweldige bondgenoot van Klein en Stok geworden, en biedt vaak onverwachte mogelijkheden. Toch blijft het een worsteling voor ze om zo veel mogelijk over onverharde paden te lopen. Stok spreekt van een ’nederlaag’ als de route over asfalt moet gaan: „Soms is dat ook best lekker – aan het eind van een wandeling bijvoorbeeld.” Maar af en toe kan het niet anders”, zegt Klein. „Langs de kust ontkom je er vaak niet aan. Toch durf ik te zeggen dat negentig procent van de wandelingen onverhard is.”

Het uitzetten van routes en beschrijven van verhalen en informatie lijkt heel aantrekkelijk, maar de praktijk is volgens Klein vaak minder romantisch. „Veel rijden, uitzoeken, heen en terug wandelen.” In een van hun boekjes schrijven ze dat wandelen in de Portugese hitte een vorm van zelfkastijding is. Dat geldt niet voor de kuststreek. Klein: „En in de bergen, boven 1200 meter, is het ook nooit te warm. Je moet sommige gebieden alleen niet in de zomer bezoeken.”

Klein (Alkmaar) en Stok (Amsterdam) zijn nu allebei werkzaam in het onderwijs – respectievelijk als economiedocent en leraar bouwkunde. Veel vrije tijd brachten ze de afgelopen jaren door in hun favoriete land, ook voor controle van de routes. Bert Stok: „We spreken allebei Portugees. Dat is noodzakelijk, ook voor de achtergrondverhalen. We praten veel met mensen, om ook persoonlijke dingen te kunnen vertellen. We bezoeken bibliotheken, werken veel met internet en krijgen geregeld via de mail informatie toegespeeld.”

Ze hopen dat hun boekjes wandelaars zullen aantrekken, waardoor ook de economie in Portugal verbetert. Maar als ze eerlijk zijn, zien ze de toekomst ook zorgelijk in. „Dorpen ontvolken, ouderen blijven over, jongeren komen alleen nog met vakantie naar hun geboorteplaats.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.