De deugd ziet er goed uit, altijd

De deugd ziet er goed uit, altijd

Meer dan een jaar besteedde Trouw wekelijks aandacht aan de deugdethiek. Morgen sluiten we de serie ’Voortreffelijk leven’ af met een symposium van het Soeterbeeck Programma in Nijmegen en de verschijning van het boek ’Voortreffelijk leven – Op zoek naar het juiste midden’. Vandaag blikt Paul van Tongeren, kenner van de deugdethiek, terug: „Het leven wordt mooier en sterker als ik mij train in morele kwaliteiten – die opvatting is afgelopen jaar sterk naar voren gekomen.”

Wie het woord ’deugd’ in de mond nam, kon decennialang rekenen op opgetrokken wenkbrauwen. Het pad der deugd was voor Vadertje Cats, niet voor vrijgevochten geesten. Uit de interviews en reportages die Trouw afgelopen jaar publiceerde, bleek dat die houding radicaal is veranderd. Of je tegenwoordig filosoof bent of tennisser, theoloog of verpleegkundige, violist, reclasseringswerker, historicus, acteur, dichter, schilder, ambtenaar, hulpverlener, onderwijzer of rechter: de deugdethiek bleek voor hen niet tot een burgermansbestaan maar tot een voortreffelijk leven te leiden.

Paul van Tongeren, hoogleraar ethiek en kenner van de deugdethiek, vond vooral het hedendaagse vertrouwen in het zelfversterkende karakter van de deugd opvallend. „Als ik aan mijn studenten vraag wat moraal is, antwoorden zij: ’Datgene wat je moet doen of laten ten aanzien van anderen’. De algemene opvatting is dat morele kwesties sociaal zijn, waarbij strikte grenzen bepalend zijn voor ons gedrag. Dat ik zelf gelukkig moet zien te worden en dat mijn geluk te maken heeft met morele kwaliteiten, is een opvatting die in de gangbare manier van denken doorgaans van ondergeschikt belang is.

Slechts in een enkel gesprek uit dit boek staat het voordeel van de deugd voor de hele samenleving centraal; verreweg de meeste geïnterviewden spreken over deugden als houdingen die ervoor zorgen dat het je zelf beter gaat. Dan spreekt men niet over een ’zelf’ dat tegenover een ander staat en zijn grenzen moet leren bepalen, maar dat zichzelf moet zien te perfectioneren, uit de overtuiging dat het anderen beter gaat als het mij beter gaat. Het leven wordt mooier en sterker als bepaalde morele kwaliteiten tot bloei komen – die opvatting komt hier sterk naar voren.”

De geïnterviewden stoelen deze opvatting op ervaringsfeiten. Kloppen die ervaringen?

Van Tongeren: „Ik heb onlangs een prachtig boek gelezen van Gabriele Taylor: ’Deadly Vices’, over het dodelijke karakter van de ondeugd. Zij stelt dat de ondeugden het zelf, het innerlijk, aantasten van degene die de ondeugd begaat. Juist onze kern, die we nodig hebben om erbovenop te komen, wordt belaagd door de ondeugd, waardoor we steeds minder in staat zijn onszelf te verbeteren en steeds sneller en steeds meer in de ondeugd vervallen. Zo zou je de ondeugd bijna een kanker kunnen noemen, die de gezondheid niet alleen aantast maar zich ook steeds verder uitbreidt, en vooral: het vermogen om te genezen steeds verder aantast. Omgekeerd kun je zeggen dat de deugd niet alleen een goede eigenschap of houding is, maar ook een eigenschap die je in staat stelt jezelf nog verder te verbeteren.

Om te onderzoeken of deze ideeën kloppen, willen we bij de Radboud Universiteit de vooronderstellingen van de deugdethiek gaan toetsen met gedragswetenschappers, biologen, hersenonderzoekers, pedagogen en psychologen. Klopt wat de deugdethiek beweert wel met hoe wij biologisch, neurologisch, psychologisch in elkaar zitten? De deugdethiek veronderstelt dat de menselijke natuur in aanleg goed is, maar gecultiveerd moet worden om optimaal tot ontwikkeling te komen. Kunnen de moderne wetenschappen iets met de deugdethische gedachte dat in de natuur al besloten ligt wat de perfectie van de natuur zou kunnen zijn? Daar ben ik nu heel benieuwd naar.”

En kunnen die wetenschappen dan ook aanwijzen wat die dodelijke ondeugden dan zijn? Waar de grens ligt tussen deugd en ondeugd?

„Nee, dat zullen ze niet kunnen, en dat past ook niet bij de deugdethiek. De deugdethiek gaat altijd over grenszones. Dat zie je ook bij een van de kerngedachtes van deze ethiek: de leer van het midden. Die wordt tegenwoordig nogal eens versimpeld. Moed is een deugd, zo zegt men, die het midden houdt tussen te veel moed en te weinig moed. Nee, moed is een morele term, die zelf een perfectie is van iets anders dan een deugd, bijvoorbeeld van een emotionele gesteldheid. Bij moed zou dat de angst voor gevaar kunnen zijn, waarbij moed het midden houdt tussen te weinig angst en te veel angst voor gevaar. De deugd bestaat niet uit een statisch midden op een fictieve lijn; de deugd verschilt in tijd, plaats en omstandigheden. Daarom is oordeelsvermogen, ’phronèsis’, ook zo’n belangrijke deugd, want die stelt je in staat te bepalen wat het juiste midden is.

Een spraakmakend gesprek ging over de deugd ’onverschilligheid’. Is onverschilligheid geen ondeugd? Wij kennen de term toch alleen maar in een pejoratieve betekenis? Bedoelde de filosoof René ten Bos niet ’lankmoedigheid’ of ’onverstoorbaarheid’?

„Het aardige van de deugdethiek is dat die een sterk beroep doet op je taalvermogen. Toch denk ik dat René ten Bos met onverschilligheid een mooie beschrijving geeft van de deugd die bij de klassieke Stoa adiaphoria werd genoemd. Wie dankzij zijn oordeelsvermogen verschil weet te maken tussen wat ertoe doet en wat niet, kan zich onverschillig opstellen ten aanzien van wat er niet toe doet.”

Een andere opvallende deugd was traagheid. Ook daarvan kun je je afvragen of het een deugd dan wel een ondeugd is.

„Klopt. In de christelijke traditie is traagheid van geest vaak in verband gebracht met ledigheid, verveling, lamlendigheid: acedia. Deze toestand was een grote bedreiging voor monniken die er tijdens het bidden niet in slaagden zich te concentreren, want in uren van lamlendigheid sloeg de duivel genadeloos toe.

Een filosoof als Friedrich Nietzsche onderkende het gevaar van de ledigheid maar noemde tegelijkertijd Muße een zeer belangrijke deugd – een term die letterlijk vertaald nagenoeg hetzelfde betekent als ’ledigheid’. Je hebt Muße leegte, vrijheid van geest nodig om tot iets nieuws te kunnen komen.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.