Koloniale vrijmetselarij botste frontaal met missie en zending

Th. Stevens: Vrijmetselarij en samenleving in Nederlands-Indië en Indonesië. Verloren, Hilversum; geïllustreerd, 400 blz. - ƒ 50.

print
stuur artikel door

Zo is de afgelopen 25 jaar een reeks lijvige studies gepubliceerd over vooral de militaire en politieke aspecten van ons verblijf in de overzeese gebieden. De sociaal-psychologische kant van de zaak daarentegen komt eigenlijk pas de laatste jaren in de belangstelling te staan. In dit kader past een boek als 'Vrijmetselarij en samenleving in Nederlands-Indië en Indonesië 1764-1962' van dr. Th. Stevens, hoofddocent sociale geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, maar al te goed.

De data in de titel laten zien dat de vrijmetselarij in vrijwel de hele bewogen geschiedenis van Indië/Indonesië van de partij is geweest. Je kunt je dan meteen afvragen of de idealen van gelijkheid en broederschap, die de vrijmetselarij zo hoog in het vaandel heeft staan, wel te verwezenlijken waren in een koloniale omgeving - en dan door vrijmetselaars, die meestal tot de upper ten van de koloniale samenleving behoorden: hoge ambtenaren, officieren en leden van de rechterlijke macht.

Als je leest dat een aantal belangrijke figuren uit de koloniale geschiedenis vrijmetselaar waren of geweest waren - ik noem Daendels, Raffles, H. H. van Kol en niet te vergeten H. J. van Mook, de latere luitenant-gouverneur-generaal - word je nog nieuwsgieriger naar de wisselwerking tussen de vrijmetselarij en de Indische samenleving, en de wijze waarop Stevens die in kaart heeft gebracht.

Kortom, de geschiedenis van de vrijmetselarij in Indië heeft politieke en ethische aspecten die het belang van Stevens' studie ver doen uitstijgen boven dat van een geschiedenis-voor-insiders van een geestelijke beweging, waarin de kracht van het menselijke individu en de gelijkheid en broederschap van alle mensen centraal staan.

De auteur laat de beschrijving van elk van de vier grote tijdperken in de geschiedenis van de orde voorafgaan door buitengewoon heldere algemene karakteristieken van de tijdgeest en de nieuwe stromingen op maatschappelijk gebied, waardoor de wisselwerking duidelijk wordt. Het is een aanpak die het boek ook zeer leesbaar en boeiend maakt voor wie niet bijster in maçonnieke zaken geïntereseerd is.

Wat meteen opvalt, is dat de 'koloniale' vrijmetselarij zich als humanitaire beweging eeuwen heeft moeten afzetten tegen missie en zending, waarvan de scholen in de regel door het rijk werden gesubsidieerd, en die natuurlijk niets moesten hebben van het neutrale, niet-christelijke onderwijs dat de vrijmetselarij propageerde. Wat op het gebied van educatie en emancipatie door de vrijmetselarij tot stand is gebracht - ondanks alle tegenwerking van de koloniale machthebbers - is vaak indrukwekkend.

De fricties met missie en zending gingen natuurlijk veel verder dan de onderwijspolitiek alleen. Omdat de kerken zich in hoofdzaak richtten tot de Indonesiër - de inlandse bruine broeder, in het jargon van toen - heeft de vrijmetselarij zich 'ontfermd' over die andere groep van onderliggenden in de kolonie, de Indo-Europeanen, de mensen van gemengd bloed.

Toen de Indo-Europeaan na 1900 steeds meer een tweederangs burger werd en de kranten bol stonden van artikelen over de 'verpauperde Indo', is het vooral de vrijmetselarij geweest die deze belaagde groep heeft willen 'opheffen' door de stichting van weeshuizen, vakonderwijs voor jongens (en meisjes!), instellingen van middelbaar onderwijs, internaten, militaire tehuizen, studiefondsen en openbare volksbibliotheken. Met name dat laatste - bibliotheken met niet-religieuze boeken - was zending en missie vaak een doorn in het oog.

Dat in een kolonie maatschappelijk werk vrijwel altijd een politieke lading meekrijgt, wordt ook in dit boek weer eens duidelijk. Het siert Stevens dat hij zulke zaken niet behandelt in de marge van de algemene geschiedenis van de Indische vrijmetselarij, maar ze de plaats geeft die ze in historisch opzicht verdienen.

Nog een voorbeeld: als in de jaren dertig - onder meer door de muiterij op de De Zeven Provinciën - de Indische maatschappij politiek een ruk naar rechts maakt, vraagt Stevens zich meteen af wat de houding van de vrijmetselaars toen is geweest, en belicht hij ook het praktische standpunt van de orde, los van het algemene credo: “De Orde erkent geen enkele politieke richting als de hare en staat met geen enkele politieke partij in contact, noch direct, noch indirect.”

De vraag in hoeverre vrijmetselaars gereageerd hebben op het opkomend nationalisme en hoe Indonesische leden van de vrijmetselarij werden bejegend, levert eveneens boeiende bladzijden op. De auteur bespreekt hierbij ook de gangbare mening dat vooral in de Javaanse feodale denktrant nauwelijks plaats is voor broederschap, en zeker niet voor gelijkheid, waardoor de Indonesiërs zich niet aangetrokken zouden voelen tot de vrijmetselarij. Tegen die gedachtengang pleit dat in de jaren vijftig een aantal zelfstandige Indonesische loges van de grond is gekomen met prominente Indonesiërs als lid.

Het mocht in de strijd om het voortbestaan van de orde in Indonesië allemaal niet baten, want in 1962 verbood president Soekarno de vrijmetselarij - evenals de Rotary, de Morele Herbewapening en de Rozenkruisers - omdat “hun grondslagen niet in overeenstemming (waren) met de nationale identiteit van Indonesië”. Vrijmetselarij exit in Indonesië, en definitief geschiedenis.

Het is de grote verdienste van Stevens dat hij van zijn gang door de koloniale geschiedenis - ook voor mensen die weinig geïnteresseerd zijn in de maçonnieke broederschap - zo'n algemeen en vooral boeiend boek wist te maken.