Bevestigingsleer behoeft geen bewijs, zegt Terruwe Kardinaal Danneels prijst ideeën van bejaarde psychiater

Van een medewerker NIJMEGEN - “De bevestigingsleer hoeft niet meer bewezen te worden. Het gaat om de evidentie van het mensenhart.” Zo evalueerde de 82-jarige psychiater dr. Anna Terruwe haar levenswerk op een jubileumbijeenkomst van de naar haar genoemde stichting afgelopen zaterdag.

print
stuur artikel door

De eigenzinnige 'zenuwarts', zoals zij zichzelf nog steeds noemt, is door haar conflict met het Vaticaan misschien wel bekender geworden dan door haar bevestigingsleer. Toch stonden haar ideeën centraal op het symposium dat eergisteren in de Nijmeegse stadsschouwburg werd gehouden. “Het uitgesproken eerherstel door Rome is een historisch feit waar Galilei jaloers op zou zijn”, memoreerde Terruwe de kwestie. Ook de Belgische kardinaal Danneels stipte het even aan. “Ik heb geen mandaat om Galileëte rehabiliteren, en aangezien Terruwe al zover is hoef ik me daar niet mee bezig te houden.” De flamboyante prelaat kreeg daarmee de lachers op zijn hand en gaf aan dat de zaak-Terruwe tot het verleden behoort.

In de jaren vijftig ontwikkelde Terruwe haar theorie over de frustratieneurose, een ziektebeeld waaraan volgens haar vooral in het Westen veel mensen lijden. Klachten die bij deze 'ziekte der begaafden' horen zijn eenzaamheid, angstgevoelens, contactarmoede, identiteitsstoornissen en depressiviteit. De ziekte wordt veroorzaakt door een tekort aan bevestiging in het zijn en goed zijn. Terruwe kritiseerde de westerse cultuur van de zelfbevestiging door het nastreven van status, macht en genot; een cultuur die de openheid voor het goede in de mens blokkeert. Met de theorie van de frustratieneurose nam Terruwe afstand van toen sterk heersende ideeën van Freud. “Freuds mensbeeld maakt een karikatuur van de mens”, zei Terruwe zaterdag. In haar eigen, sterk op Aristoteles en Thomas van Aquino geschoeide theorie, wordt de mens als fundamenteel goed en gericht op het goede omschreven. Gestoorde menswording ontstaat waar mensen niet of onvoldoende bevestigd worden in hun bestaan.

In de jaren vijftig kwam Terruwe in aanvaring met het Vaticaan, na geruchten dat zij jonge priesters en priesterstudenten die met symptomen van frustratieneurose kampten, zelfbevrediging zou hebben aangeraden. De verdachtmakingen leidden tot een verbod voor priesters en seminaristen om vrouwelijke psychiaters te bezoeken. Er was op dat moment slechts één vrouwelijke zenuwarts: Terruwe. Na haar klacht dat men zonder haar te horen geloof had geschonken aan neurotische patiënten werd Terruwe in de jaren zestig gerehabiliteerd en werd zij zelfs herhaaldelijk door paus Paulus VI om advies gevraagd.

In de bevestigingstherapie, het antwoord dat Terruwe op de frustratieneurose ontwikkelde, wordt ruimte gegeven aan andere vormen van rationaliteit dan in de psychologie gebruikelijke. “Het denken is geactiveerde ontvankelijkheid” hield de bejaarde zenuwarts haar 500 man sterke publiek voor: “Ik werd getroffen door het vertrouwen dat cliënten mij schonken. Zo liet ik de op effect gerichte behandeling vallen en ontwikkelde een therapie van affectiviteit.” Hoe de behandeling precies in z'n werk gaat kon Terruwe moeilijk uitleggen. “Het wezen van de bevestiging speelt zich niet af in het kennend intellect. Het is een wederzijdse goedheidsonthulling tussen mensen.”

Dit soort uitspraken zal er zeker toe hebben bijgedragen dat Terruwes ideeën in de wetenschappelijke wereld weinig opgang gemaakt hebben. Toch spraken er op het symposium ook wetenschappers over de betekenis van Terruwes leer. De Keulse hoogleraar neerlandistiek H. Vekeman bezag de leer in het teken van het opkomende geweld op scholen in Europa. “Leerlingen worden in het onderwijs niet tot mensen gemaakt”, zei hij “terwijl affectieve bevestiging de doelstelling van onderwijs zou moeten zijn.”

De Amsterdamse econoom en voormalig CDA-ideolooog prof. B. Goudzwaard ging in op de huidige desinteresse voor economie en politiek. Hij verklaarde die door te verwijzen naar de pure effectiviteit die op die terreinen heerst. In de economie en politiek wordt niet of nauwelijks gevraagd naar de waarden van medemensen, maar des te meer naar hun resultaten. Goudzwaard hekelde de doelgerichtheid van de westerse cultuur en verwees fijntjes naar de omwenteling bij de laatste parlementsverkiezingen. “Politieke beslissingen die puur als doel-rationeel handelen tot stand komen, zonder dat naar de intenties is gevraagd van degenen op wie de beslissingen betrekking hebben, moeten wel leiden tot mislukkingen en niet alleen bij de verkiezingen.”

Kardinaal Danneels besloot het symposium met 'wat luidop nadenken' over de betekenis van Terruwes gedachten voor het pastoraat. Hij zei veel van Terruwes ideeën te herkennen: bijvoorbeeld de erfzonde van de zelfbevestiging en de naastenliefde als weg tot menswording. De 'weerhoudende liefde' - een begrip van Terruwe dat de terughoudendheid van de therapeut aangeeft, om zo de patiënt de gelegenheid te geven zich open te stellen - is volgens Danneels aanwezig in de pastorale houding en de verhouding tussen God en mens. “God is geduldig”, zei hij, “God zegt: ge hoeft voor mij niet op uw tenen te staan, dan krijgt ge maar kramp.” De kardinaal besloot met de vraag hoe ver onze 'melancholieke en pessimistische cultuur van het bubbelbad' waarin God verdwenen is, ons gebracht heeft. “We hebben gezegd dat er geen wet meer is. Maar hoe bevrijd zijn we? Moet God niet terugkeren?”