Conflicten en affaires te achterhalen in bedrijfsarchieven

U bekijkt nu: pagina 1 van 2.

AMSTERDAM - Wat moet een bedrijf met een archief? Ondernemingen zijn per definitie op de toekomst gericht. Ze bedenken vandaag wat ze morgen willen verkopen. Ze moeten wel want de concurrent doet het ook. Het verleden is minder van belang. Daar valt geen geld aan te verdienen.

print
stuur artikel door

Natuurlijk kan een bedrijf niet alle papieren rompslomp meteen weggooien. De fiscus schrijft voor alle rekeningen tien jaar lang te bewaren. En recente stukken bevatten misschien nog interessante marktgegevens waar de verkoopmanager zijn voordeel mee kan doen. Maar wat moet een directie met notulen van een directievergadering uit 1958? Die nemen alleen maar kostbare ruimte in. Vandaar dat veel verdwijnt. Vaak wordt administratie nog lang bewaard omdat niemand er naar om kijkt. Maar op kritische momenten, zoals bij fusies, overnames, verhuizingen naar een nieuw gebouw of een faillissement komen tientallen dozen met oude stukken terecht in de papiervernietiger.

"Directies beschouwen hun archief een beetje als ballast" , zegt prof. dr. E. J. Fischer, directeur van het Nederlandsch economisch-historisch archief (Neha). Volgens hem is er bij bedrijven weinig besef dat ook ondernemingen cultuurdragers zijn naast kunstenaars, kerken, politieke partijen en andere instellingen.

Fischer: "Veel mensen denken dat bedrijfsarchieven saai zijn. Dozen vol facturen en lange reeksen ordners met verlies- en winstrekeningen. Er zit echter ook particuliere correspondentie in, je komt briefjes tegen van arbeiders die schoorvoetend om hoger loon vragen, werktekeningen van produkten die later vervaardigd werden en zelfs schoolboeken uit de kinderjaren van ondernemers."

Bedrijfsarchieven zijn daarom belangrijk voor wetenschappers uit verschillende disciplines, legt Fischer uit. Economen kunnen de gegevens gebruiken om de ontwikkeling van een bedrijfstak te beschrijven, sociaal-geografen bestuderen de invloed van een bedrijf op zijn omgeving, specialisten in sociale geschiedenis zoeken naar stukken op het gebied van arbeidsverhoudingen, kunsthistorici zijn geinteresseerd in oud reclamemateriaal en wie belang stelt in de geschiedenis van de techniek speurt naar oude ontwerpen.

Hoe belangwekkend bedrijfsarchieven zijn, toont Fischer aan de hand van een discussie die historici generaties lang heeft beziggehouden. Was in de 19e eeuw de industriele achterstand in Nederland te wijten aan een Jan Saliegeest of domineerden externe factoren? "Die discussie duurde zo lang" , zegt Fischer, "omdat de bronnen niet werden onderzocht. Als je de correspondentie leest in bedrijfsarchieven ontdek je dat het toch in de eerste plaats de omstandigheden zijn geweest. De textielindustrie in Twente kwam aanvankelijk moeizaam op gang, omdat de energiebron - steenkool - zo duur was. Zo lang er geen spoorwegen waren kostte het vervoer van een ton steenkool over vijftig kilometer zeven tot twintig gulden per ton, naderhand vijftig cent."

Voor onderzoekers is het essentieel dat ze het materiaal kunnen vinden. Gelukkig voor hen is er het Neha, dat in 1914 werd opgericht, met medewerking van toenmalige 'captains of industry'. Het Neha heeft in tientallen jaren heel wat verworven en sinds 1974 is dat allemaal ondergebracht in rijks- en gemeente-archieven. De bezittingen zijn echter vrij willekeurig. Zo is er veel uit het bank- en verzekeringswezen maar zijn andere bedrijfstakken zoals de bouw en de landbouw heel slecht vertegenwoordigd. Er zijn grote lacunes en in feite is, wat Neha en overheidsarchieven bezitten, niet meer dan "het topje van de ijsberg" , meent Fischer.

Voor het Neha is dat in 1988 reden geweest het initatief te nemen voor een groots opgezette inventarisatie. De ministeries van onderwijs en WVC en het bedrijfsleven stopten daar samen 1,3 miljoen gulden in. Naar alle Nederlandse bedrijven met meer dan twintig werknemers werd een enqueteformulier gestuurd met de vraag wat er nog aan archiefmateriaal aanwezig is. Twintig a 25 procent van de aangeschrevenen reageerden. Hoog was de respons uit de nutsbedrijven, laag uit de textiel, hoewel daar al het nodige van verzameld was.

Het onderzoek mondt uit in een dertiendelige reeks boekjes, die tussen maart 1992 en april volgend jaar verschijnt. Per bedrijfstak wordt voor elk bedrijf vermeld waar het bedrijfsarchief bewaard wordt, of het toegankelijk is en hoeveel strekkende meters het omvat. Vooral de omvang is soms verbijsterend. Zo bezit de ABN, nu opgegaan in ABN Amro twee kilometer strekkend archief. Maar ook jongere ondernemingen als Eurometaal en Verolme Botlek komen tot een kilometer.

Die enorme omvang is voor de archivarissen een groot probleem. Wat moeten ze doen als een onderneming van haar archief af wil? Rijks- en gemeentearchieven hebben geen ruimte om alles te bewaren. Er zal dus geselecteerd moeten worden. Fischer is in dit verband ingenomen met het Deltaplan cultuurbehoud van minister d' Ancona van WVC. De archieven vallen onder het project 'industrieel erfgoed', een onderdeel van het Deltaplan. Kenmerk daarvan is dat op verschillende gebieden een representatieve selectie wordt gemaakt van wat de moeite waard is om te behouden. Maar selecteren is lastig omdat wat nu niet belangrijk gevonden wordt dat wellicht over twintig jaar wel is.

De meeste zeer grote ondernemingen, zoals Philips, hebben hun archief goed op orde, is de ervaring van Fischer. Grote bedrijven hebben doorgaans een bedrijfsarchivaris. Maar ontbreekt die en hebben bedrijven zelf 'geschoond' dan is dat niet zelden onoordeelkundig gebeurd. Zo weet Fischer van gevallen waar correspondentie wel is bewaard maar waar 19e eeuwse balansen en verlies- en winstrekeningen zijn weggegooid. Omdat gedacht wordt "daar heeft toch niemand nog wat aan." Jammer alleen voor onderzoekers die deze cijfers goed hadden kunnen gebruiken voor de geschiedschrijving van een bedrijfstak.

De buitenstaander denkt misschien dat bedrijven selectief bewaren om hun eigen geschiedenis op te poetsen. Pijnlijke documenten, bijvoorbeeld over conflicten in de directie, zouden worden verdonkeremaand. Fischers ervaring is echter dat dit niet gebeurt.