Viel de Muur wel dankzij de kerk?

Wat was de rol van de kerken toen twintig jaar geleden het IJzeren Gordijn viel? De kerken gaven de doorslag, zeggen theologen. Dat is veel te veel eer, vindt hoogleraar Hans Renner.

De beelden gingen de wereld over, vandaag twintig jaar geleden: feestende en dolgelukkige Berlijners staken de grens tussen oost en west over, met pikhouwelen werd er ingehakt op de Berlijnse muur. Die 9e november staat in ieders geheugen gegrift. Maar eigenlijk viel de muur al een maand eerder, op 9 oktober. En niet in Berlijn maar in Leipzig. Dat zegt predikant Christian Führer van de Nicolaikerk in Leipzig in een recente Ikon-documentaire. De titel van de documentaire over de omwenteling van 1989 heeft een vraagteken: ’De revolutie die uit de kerken kwam?’. Voor Christian Führer is dat geen vraag. „Zonder 9 oktober was 9 november er niet geweest.”

Volgens Führer (1943) groeiden de wekelijkse gebedsbijeenkomsten in zijn Nicolaikerk uit tot de vreedzame revolutie tegen het communisme. Vanuit de kerk vertrokken optochten met kaarsen, een symbolische handeling waarop de autoriteiten geen antwoorden hadden.

In de kerk werd gebeden voor ’vrede, gerechtigheid en goed omgaan met de schepping’. Die thema’s leefden niet alleen in Leipzig. Onder de noemer ’conciliair proces’ waren ze een officieel streven van de Wereldraad van Kerken. Tijdens een assemblee in Vancouver in 1983 sprak de Wereldraad uit dat kerken oog moesten hebben voor maatschappelijke vraagstukken als armoede, het milieu en bewapening. Een van de bedenkers van dit conciliair proces was de Oost-Duitse theoloog Heino Falcke, die zou uitgroeien tot een van de luidste kerkelijke stemmen tegen het communisme. Al in 1972 hield hij een toespraak waarin hij de kerk onder het communisme opriep de samenleving niet in de steek te laten. „Wij zetten ons er voor in, hopend op een socialisme dat openstaat voor verbetering”, zei hij in zijn rede.

Dat conciliair proces sloeg vooral aan in Nederland en Oost-Duitsland, merkte Herman Noordegraaf, bijzonder hoogleraar diaconaat en kenner van de geschiedenis van het progressieve christendom, onlangs op. „In Oost-Duitsland ging de kerk fungeren als paraplu voor allerlei groepen en bewegingen op de terreinen van armoede, milieu en vrede. Zij hebben een wezenlijke bijdrage geleverd aan de val van het regime. Kon het regime het vredesstreven nog een plaats geven in de officiële ideologie, de kritiek die van het ijveren voor een beter milieu uitging was dermate fundamenteel dat het systeem er geen raad mee wist.”

Theoloog en vredesactivist Laurens Jan Hogebrink voegde daar in een recent artikel aan toe dat het conciliair proces in de DDR ’blijvende invloed op de wereldgeschiedenis’ kreeg. „In de DDR was het conciliair proces de broedplaats van de groeiende oppositie die leidde tot de Wende. Het conciliair proces in de DDR was een voor Europa cruciaal vredesproces.”

Wel vaker worden de kerken genoemd, en duiken de namen op van theologen die een rol hadden in de gebeurtenissen die leidden tot de val van het communisme. Naast de Oost-Duitsers Falcke en Führer springen de Hongaars-Roemeense dominee László Tökés (1952) en de Tsjech Milo Rejchrt (1946) in het oog.

Tökés kreeg in 1991 de Nederlandse Geuzenpenning voor zijn rol tijdens de omwenteling in Roemenië, die een eind maakte aan het bewind van Ceausescu. Als hulppredikant in Timisoara preekte Tökés tegen het communistische bewind en in de Gereformeerde Kerk van de Hongaarse minderheid in Roemenië organiseerde hij een oppositiebeweging tegen het regime. Het kwam hem op bedreigingen en vervolging te staan, sommige sympathisanten moesten hun steun aan Tökés met de dood bekopen.

Milo Rejchrt, dominee in de Evangelische Kerk van de Boheemse Broeders, was in de jaren zeventig in Tsjechoslowakije woordvoerder van de mensenrechtenbeweging Charta 77, waarvan ook de latere president Václav Havel deel uitmaakte. Als actief dissident kwam Rejchrt regelmatig in aanraking met de staatsveiligheidsdienst, die hem vanwege zijn activiteiten uit zijn predikantsambt zette – voortaan diende hij te werken als stoker in een ketelhuis. Ook in het ketelhuis, schrijft theologe en verzetsstrijdster Hebe Kohlbrugge op de achterflap van een boek over Rejchrt, „zei hij vrijuit wat gezegd moest worden. Dat merkte ik toen ik hem er op een middernachtelijk uur stilletjes opzocht: een ervaring die verrukkelijk en absurd tegelijk was.” Deze week bezoekt een delegatie van de Tsjechische kerk Nederland en verschijnt de vertaling van een boek over Rejchrt, dat wordt aangeboden aan de synode van de Protestantse Kerk in Nederland.

De rol van de kerken bij de val van het IJzeren Gordijn komt symbolisch tot uiting in de tuin van het kantoor van de Wereldraad van Kerken in Genève. Daar staan twee brokstukken van de Berlijnse muur, geschonken door de eerste vrij gekozen Oost-Duitse regering. Volgens de Wereldraad is het een erkenning voor de bijdrage die de kerken leverden aan de vreedzame revolutie van 1989.

Maar betekenen de activiteiten van theologen als Falcke, Tökés en Rejchrt daadwerkelijk dat de kerken, zoals Noordegraaf en Hogebrink stellen, een cruciale rol speelden? Zou de muur zonder de kerk niet gevallen zijn?

„Bij grote gebeurtenissen heeft iedere betrokkene vooral oog voor zijn eigen verdienste”, zegt Hans Renner, hoogleraar Midden- en Oost-Europese geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. „In de aanloop naar 1989 speelden kerken en theologen zeker een rol. In Tsjechoslowakije kende Charta 77 bijvoorbeeld ook een theologische stroming. Maar het gaat te ver om te zeggen dat de rol van de kerken doorslaggevend was.”

Vooral protestantse kerken krijgen in recente beschouwingen lof voor hun aandeel in de omwentelingen. „De protestantse kerk baande de weg naar vrijheid en eenheid”, zei de Duitse protestantse oud-bisschop Wolfgang Huber.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.