begraafplaatsen / Oases voor de ziel

Nederlandse begraafplaatsen maken meer en meer reclame voor zichzelf. Er worden routes uitgezet of er is een audiotour. Want de prachtige parken hoeven niet somber te stemmen.

Nederlanders kunnen als ze terugkomen van een buitenlandse vakantie met enthousiasme vertellen over een begraafplaats die ze hebben bezocht.

Het monument met de gitaardelen voor Outsiderzanger Wally Tax op begraafplaats De Nieuwe Ooster.

Je kunt ook dichter bij huis blijven. De Amsterdamse begraafplaats Zorgvlied wil ’een oase voor de ziel’ zijn. De Nieuwe Ooster aan de oostelijke rand van de hoofdstad ziet zichzelf als ’een openluchtkerk’, waar mensen terecht kunnen ’om te mediteren, te overpeinzen, te bespiegelen’. Oud Eik en Duinen in Den Haag is een bedevaartplaats met indrukwekkende gedenktekens en monumentale bomen, waar de diepe rust zelfs niet wordt verstoord door het piepen van tram 2.

Het enige geluid klinkt op deze ochtend als de deuren van de aula opengaan en onder de tonen van Eric Claptons ’Tears in heaven’ een dode wordt uitgedragen. Oud Eik en Duinen heeft voor de bedevaartganger een paar rondwandelingen uitgezet. Eén voert langs de graven van Indische Nederlanders, want daarvan liggen er vele op de voornaamste dodenakker van Nederlands meest Indische stad. De andere route voert onder meer langs het gedenkteken voor de man, die het leven van die Indische Nederlanders in ’De Stille Kracht’ en ’Van oude mensen’ heeft beschreven: Louis Couperus. Zijn crematie – in 1923 nog uitzonderlijk – was op Westerveld, maar zijn as werd bijgezet in Den Haag in een afgebroken antieke zuil, een teken van verdriet om een afgebroken leven.

Bij de Haagse elite is Oud Eik en Duinen eeuwenlang de favoriete laatste rustplaats geweest en dat is nog goed te merken aan de honderden vaak verweerde familiegraven met dubbele namen als De Wolff van Westerrode, Van der Duyn van Maasdam of Van Hattum van Ellewoutsdijk. De edelen liggen er soms met meer dan tien bij elkaar. De familie De Wolff is zelfs voorzien van eeuwigdurend onderhoud. Maar ook de politieke elite is rijkelijk vertegenwoordigd. Vijf oud-ministers-presidenten liggen hier. De plaat op de familiegrafkelder van Abraham Kuyper vermeldt alleen diens eigen naam. De marmeren steen op het familiegraf van Willem Drees draagt acht namen van enkele generaties. Achter tal van graven en grafmonumenten gaat diepe tragiek schuil, die niet alleen wordt vertolkt door de kleurige speeltjes op kindergrafjes, maar ook door het opschrift op de grote tombe van de familie Hoek uit de 19de eeuw: ’Herinnering aan de liefde onzer vier onvergetelijke dochters’. Ze zijn allen aan tbc bezweken. Iets koninklijks zoek je tevergeefs; de Oranjes liggen allemaal in Delft. Maar Alexandre Gregoriewitch Tcheprassoff komt wel in de buurt. Hij was de secretaris van Sa Majeste La Reine-Mere des Pays Bas Anna Pavlovna en het achtpuntige kruis op zijn steen laat zien dat hij net als zij van Russische komaf was.

Het graf van Annie MG Schmidt op Zorgvlied

Minder oude chique straalt er af van het Amsterdamse gedenkpark De Nieuwe Ooster, een jonkie onder de bekende Nederlandse begraafplaatsen. De Nieuwe Ooster gaat met zijn tijd mee en daarom kun je een audiotour maken over een deel van het park van Springer. Met de koptelefoon op en het apparaatje in de hand ga je naar twaalf paaltjes met een cel, die het bijbehorende praatje activeert.

Op de ’plaats van zoete rust, waar mensen graag verblijven’ zijn een paar handenvol opmerkelijke graven en monumenten. Zoals de buste van dichter-schrijver Potgieter, die tot 1954 in een kelder van het Rijksmuseum lag weggestopt. Of het van veel doodssymboliek voorziene neoklassieke graf van de gevierde actrice Maria Kleine-Gartman. Inderdaad, die van het plantsoen. En het met een levensgrote hond bedekte graf van Gerardus Westerman, een van de grondleggers van Artis. Van de kunstenares Therèse Schwartze staat er een tombe met daar bovenop een liggende vrouwenfiguur met gevouwen handen, die de dode voorstelt.Terloops krijg je tijdens de tour een keur aan wetenswaardigheden opgediend over het park en over begrafenisgewoonten en symbolen.

Ook recente bijzettingen zijn opgenomen in de tour. De dood van Jos Brink is nog te kort geleden voor een gedenksteen; op zijn graf staan nog bloemen en liggen herinneringen. Majoor Bosshardt is in een groepsgraf bijgezet, een eenvoudige steen vermeldt haar naam en functie. Dankzij een benefietconcert is er ook plek voor Wally Tax, ooit bekend van The Outsiders. Hij stierf zonder uitvaartverzekering, maar nu heeft hij een fraai monument met daarop een kruis van gitaardelen.

Een audiotour staat nog niet bovenaan de verlanglijst van Arpad Nesvadba, hoofd van Zorgvlied, de imposante begraafplaats op de grens van Amsterdam en Amstelveen die net tot rijksmonument is verheven. Hij wil zijn Zorgvlied op andere manieren onder de mensen brengen, de begraafplaats wat meer ’uit het verdomhoekje van de dood’ halen. „Je moet hier komen alsof je op bezoek bij iemand gaat. Je gaat naar oma en meteen ook even naar Herman Brood. Het moet ongedwongen zijn, zonder nare gevoelens. En daarom hebben we ook de Lichtjesnacht op kerstavond met leuke lampionoptochten.”

Het Theaterinstituut heeft een tijdje geleden een route uitgezet langs de graven van bekende kunstenaars als Frans Halsema, Andrea Domburg, Fien de la Mar en Louis Bouwmeester. Zorgvlied zelf heeft een lange lijst opgesteld van Bekende Nederlanders, die er begraven zijn. Sommige graven zijn erg in trek, zoals dat van Herman Brood en het kleurrijke monumentje voor Annie M. G. Schmidt. De bezoeker kan ook niet om het in theaterstijl opgetrokken mausoleum heen voor Oscar Carré. Toepasselijk ligt in de schaduw daarvan de acteursgeneratie Nooy.

Zelfs met de uitgebreide aanduiding is het soms tevergeefs zoeken naar bepaalde graven. Veel leuker is het te dwalen. Leuk, Adolph Krasnapolskij. Ach, Nettie Rosenfeld. Hé, dominee Buskes, Kijk, Renate Rubinstein! Zo heeft een begraafplaats altijd wel iets verrassends.

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.