Amsterdam brengt zichzelf wel in kaart

• 
• 1 / 2
• 

Plattegrond met een niet uitgevoerd ontwerp voor de stadsvergroting, 1661.  

Amsterdam doet al ruim drie eeuwen aan ’citymarketing’. In het Stadsarchief is te zien hoe de stad in de zeventiende eeuw aan haar imago werkte, met glossy landkaarten.

Een stad die zichzelf anno 2007 op de kaart wil zetten, laat glanzende brochures drukken, vol ronkende teksten over het vestigingsklimaat, de creatieve industrie, en de culturele instellingen. Voeg daarbij nog een hip klinkende Engelse slogan – ’I Amsterdam’ bijvoorbeeld – en je ’city marketing concept’ is klaar.

Dat is eigenlijk niets nieuws, het gebeurde al in de zeventiende eeuw. Een stad die zich destijds op de kaart wilde zetten, zette zich ook letterlijk op de kaart – een mooi vormgegeven landkaart, voorzien van lekker intellectueel klinkende Latijnse slogans.

Wie wil zien hoe dat eruitzag, kan terecht in het Amsterdamse Stadsarchief, dat een speciale tentoonstelling wijdt aan de vele plattegronden en stadsportretten die er in de Gouden Eeuw van Amsterdam werden gemaakt. Meer dan van welke andere stad dan ook, vertelt Boudewijn Bakker, een van de samenstellers van de tentoonstelling. Ieder jaar verschenen er nieuwe kaarten, en die werden in oplages van duizenden verspreid. „Amsterdam was destijds een jonge stad, die moest opboksen tegen gevestigde steden als Rome, Venetië en Keulen. In dat concert werd Amsterdam beschouwd als een parvenu. Wel groot en rijk, maar het miste een cultureel verantwoord imago.”

De kaarten waren een goede manier om dat beeld bij te stellen, legt Bakker uit: „De zeventiende eeuw was ook de tijd van de grote stadsuitbreidingen. De grachtengordel werd aangelegd. Dat werd allemaal gedaan volgens de toen geldende classicistische schoonheidsidealen. Door die stadsportretten kon Amsterdam dat aan de wereld tonen. En het miste zijn uitwerking niet. Men was verbluft door de schoonheid van de jonge stad.”

Ook in Venetië was men onder de indruk, vertelt Bakker. „De term ’Venetië van het Noorden’ was toen al in zwang, in Amsterdam zelf en ook onder reizigers. Die vonden het vooral mooi dat Amsterdam, behalve veel water en mooie gebouwen, zo veel bomen had. Het leek wel een park.” Dat de liefde tussen de twee watersteden wederzijds was, blijkt uit twee stadsaangezichten uit het begin van de zeventiende eeuw, die op de tentoonstelling hangen. Vanuit Amsterdam werd een aangezicht van Venetië naar die stad gestuurd, en een paar jaar later kwam er, als blijk van waardering, een in Venetië vervaardigd portret van Amsterdam retour.

Gezicht in vogelvlucht op Amsterdam, 1538.

In Amsterdam werden ook cartografische innovaties bedacht. Bakker loopt naar het oudste stadsportret van Amsterdam, dat Cornelisz Anthonisz in 1538 schilderde. Het is een soort vogelvluchtaanblik van Amsterdam. „Dit was destijds een revolutie. Vroeger had je twee manieren om een stad te schilderen. Een plattegrond van bovenaf, die was vooral handig om je weg te vinden. Maar dat was toen nog een heel abstract idee, waar mensen niet bekend mee waren. En een zij-aanzicht, waar je de pracht van de huizen mooi kon laten uitkomen. Maar op deze kaart heeft de schilder allemaal perspectivische foefjes uitgehaald, waardoor je op een geloofwaardige manier zowel de plattegrond als de huizen kunt tonen.”

Een kaart is nooit alleen maar een neutrale weergave van een geografische werkelijkheid. Nog los van zulke trucjes met het perspectief, waarmee de kaartenmakers Amsterdam gunstiger uit lieten komen, valt op dat op haast geen enkele kaart van Amsterdam het Noorden boven zit. Bakker: „Ook dat heeft te maken met hoe Amsterdam zich graag presenteerde. Als een bedrijvige havenstad, waar de hele wereld naartoe vaart om koopwaren te verhandelen. Maar als je het noorden bovenin zet, dan lijkt dat water een beetje achteraf te liggen. Dus schilderde men de stad liever vanaf het IJ gezien.”

Er hangt wel een kaart met het Noorden boven, maar dat had ook weer een duidelijke functie. Boudewijn Bakker: „Dit is een kaart die rond 1560 in opdracht van Filips de Tweede is gemaakt. Die had een militair doel; hij wilde de stad onder controle kunnen kunnen houden als die opstandige neigingen zou krijgen. En dan krijg je dus een ander soort kaart: het water is minder belangrijk, maar je ziet dat de aanvoerwegen vanaf het land er wel heel duidelijk op staan.”

© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.