De spagaat van Mussert
NSB probeerde naar buiten gematigd te zijn, intern werd ze steeds radicaler
De WA (Weerbaarheidsafdeling) van de NSB uit Wageningen die partijgenoten tegen aanvallen moest beschermen.© FOTO UiT BESPROKEN BOEK
Als bekwaam organisator wist NSB-leider Anton Mussert een kruiwagen met kikkers om te vormen tot een geduchte organisatie. Maar als een alternatief voor de gangbare partijen verloor de beweging al snel terrein.
Net als de PVV van Geert Wilders koos de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) haar momenten. De Tweede Kamerverkiezingen van 1933 liet Mussert rustig aan zich voorbijgaan. Eén of hooguit een paar zetels was te weinig om een echte vuist te kunnen maken aan het Binnenhof. „Wij hebben meer en veel grooter werk te doen in de eerstvolgende jaren.” Ook bij de gemeenteraadsverkiezingen in juni 1935 schitterde de NSB door afwezigheid. Landelijke politiek moest de hoofdzaak blijven. „Wanneer Den Haag veroverd is, volgt de rest vanzelf”, was de inschatting van Mussert.
Twee maanden eerder had de beweging wel meegedaan met de verkiezingen voor Provinciale Staten. Indirect leverde dat ook leden van de Eerste Kamer op. Met dertigduizend leden in plaats van de vijfduizend van 1933 leek de tijd nu rijp voor die stap. Dat klopte. Met op een haar na acht procent van de stemmen was de NSB in één klap de vijfde partij van Nederland. Een verkiezingsdebuut dat pas in 2002 door de LPF werd overtroffen.
Robin te Slaa en Edwin Klijn richten zich in hun bijna duizend pagina’s dikke geschiedschrijving op de eerste vier jaar van de NSB, wat een vergelijking met de ongeveer even lang bestaande PVV extra makkelijk maakt. Maar, helaas voor cabaretier Herman van Veen: in ’De NSB. Ontstaan en opkomst van de Nationaal-Socialistische Beweging, 1931-1935’ vallen vooral de verschillen met de club van Wilders op.
In beide bewegingen vervult de leider de voortrekkersrol. Maar de PVV is echt een zonnestelsel waar zo’n beetje alles om het centrale hemellichaam Wilders draait. De NSB wilde geen traditionele partij zijn, maar leek in eerste instantie wel een eigen zuil na te streven. Zelfs een eigen omroep stond op het wensenlijstje. Bij die benadering paste ruimte voor meer prominenten dan alleen Mussert.
Op het hoogtepunt van de beweging had een op de acht leden extra strepen. Die zevenduizend functionarissen, allemaal met hun eigen visie op politiek en organisatie, maakten controle van de achterban niet altijd even gemakkelijk. Tegelijkertijd was deze aanpak ook een wezenlijk onderdeel van het succes: bij elke functie hoorde een imponerende titel en dat gaf velen een nieuw gevoel van eigenwaarde.
Het lukte Mussert in die eerste jaren aardig om de boel bij elkaar te houden. Waar de PVV voor alles LPF-achtige toestanden wil voorkomen, deed de NSB haar best de chaos en ruzie van fascistische en nationaal-socialistische concurrentie te ontstijgen. In het eerste jaar van haar bestaan bevond de beweging zich nog met beide benen diep in ’het moeras van het sektarisme’. In de zomer van 1932 was de NSB zelfs op sterven na dood. Even werd een fusie met verwante partijen overwogen. Niets wees er op dat Mussert en de zijnen kort daarna al als onbetwiste winnaar uit de hevige strijd op rechts tevoorschijn zouden komen. Toch gebeurde dat. Vooral 1933, het jaar van Hitlers machtsovername, was zeer succesvol voor de NSB.
Of dat een groei ondanks Mussert was of dankzij Mussert, is een van de vragen waar Te Slaa en Klijn uitvoerig bij stilstaan. Ze neigen naar dankzij Mussert. De NSB-leider was geen geboren spreker; hij had zijn capaciteiten als organisator en bemiddelaar. Het vermogen om als een charismatische profeet van de nieuwe ideologie hele menigten op te zwepen, bezat hij niet. In andere rechts-extreme partijen kreeg de NSB-leider de bijnaam ’Muffert’ en werd laatdunkend gesproken over zijn ’huisvader-fascisme’.
Ook de Centrale Inlichtingendienst had zijn twijfels over het leiderschap van Anton Mussert. Hij was soms te goed van vertrouwen, had de neiging om zich met de verkeerde medewerkers te omringen. In een rapport over de NSB in de eerste vier maanden van 1934 rapporteerde de dienst: „De sterke groei van de beweging heeft, wat niet te verwonderen valt, niet plaats gehad zonder tal van strubbelingen en moeilijkheden van organisatorischen aard en telkens duiken geruchten op, welke er op wijzen, dat er in den boezem van de beweging niet die eensgezindheid en absolute erkenning van het Führer-principe bestaat, als men aan de buitenwereld zou willen opdringen.”
Maar waar sommigen Mussert saai noemden, zagen velen in die wat dorre degelijkheid juist een teken van betrouwbaarheid. In vergelijking met de andere fascistische en nationaal-socialistische partijen in Nederland, waar chaos troef was, leek de NSB een gematigde beweging. Dankzij de ’keurige hoofdingenieur’ Mussert heersten orde en discipline. Anders dan Adolf Hitler was hij ook geen principiële en hartgrondige antisemiet. Zijn houding ten opzichte van Joden kenmerkte zich door onverschilligheid en pragmatisme. Zijn toonhoogte hing af van de gelegenheid. Andere extreemrechtse partijen smaalden dat de letters NSB stonden voor ’Nazi Schein Bewegung’ of schilderden de beweging zelfs af als een Joodse mantelorganisatie.
Mussert probeerde lang het onmogelijke. Naar buiten toe had de NSB belang bij een niet al te radicaal imago. Dat zou maar kiezers afschrikken. Van binnenuit was er de nodige druk om feller uit te pakken. Leden drongen aan op een schrillere, volkische toon en op een anti-semitischer coming-out. Het lukte Mussert enige jaren om een evenwicht te vinden. Maar op het einde van de door Te Slaa en Klijn beschreven periode sloeg de balans definitief door naar meer uitgesproken stijl en opinies. Het was ook het gevolg van de steeds verder geïsoleerde positie van de NSB door een uniformverbod, een verbod voor ambtenaren om lid te worden en weerstand vanuit de traditionele zuilen, onder andere in de vorm van een bisschoppelijk mandement.
Mussert veranderde mee en sprak over zijn achterban als een politiek leger. „Gij zijt de soldaten van dat leger.” Wie bij de minste weerstand in elkaar zakte ’als een ijspudding in de zon’ vormde slechts ballast. Wie zich stoorde aan de forse taal in de NSB-krant Volk en Vaderland kon beter ophoepelen. „Zij hebben van den ernst van den strijd geen begrip. Al die halve zachte eitjes zijn mij een gruwel.”
In de beginjaren hield de NSB nadrukkelijk enige afstand tot Mussolini en Hitler. De beweging streefde een Nederlandse ideologie na. Ondertussen leek de sympathie stiekem nog het meest uit te gaan naar het Italiaanse fascisme. Vanaf het midden van de jaren dertig nam de beweging steeds meer de ideologie, de taal, de stijl en de denktrant van de nazi’s over. De kiezer moest weinig van die ’Germaansche na-aperij’ hebben. Door de radicalisering nam de steun af. De verkiezingsuitslag van april 1935 werd niet meer overtroffen of zelfs maar benaderd.
Het had een onsje, of liever nog een paar onsjes minder, gemogen met dit boek. Ook omdat bij voortzetting van dit project nog twee of drie delen zullen moeten volgen. Een onderwerp dat de aandacht van een breed publiek verdient, is dan uit en te na beschreven, maar weinigen zullen de duik in zoveel papier aandurven.
Wat voor Te Slaa en Klijn pleit, is hun prettige verteltrant. Ze beschikken bovendien over zoveel overzicht dat ze de lezers wegwijs kunnen maken in de versplinterde wereld van het Nederlandse fascisme en de diverse stromingen binnen de NSB. Nadeel van hun geschiedschrijving is de vrij consequent volgehouden topdownbenadering. Gebeurtenissen worden vooral vanuit het perspectief van de leiding van de beweging bezien. Terwijl de auteurs, die veel bronnenmateriaal hebben gezien en niet op een pagina meer of minder kijken, toch een aardig inkijkje hebben moeten gekregen in de geest van de gewone leden en stemmers.
© Trouw 2010, op dit artikel rust copyright.
Een sigaar uit de eigen NSB-doos
In de eerste jaren van haar bestaan was de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) een sterk merk. Ondernemers zagen handel. Een fabrikant vroeg en kreeg toestemming om sigaren uit te brengen met het insigne van de beweging. Die stelde wel voorwaarden: het moest werk opleveren voor een tiental NSB’ers zonder baan en de fabrikant moest zijn advertenties in belangrijke mate in de partijkrant Volk en Vaderland plaatsen. Aldus geschiedde, met als simpele slogan ’Het merk dat elke N.S.B.-er rookt’.
Andere ondernemers hielden met hun marketingboodschap in advertenties in Volk en Vaderland rekening met de denkwereld van het lezerspubliek. Zo werd Goalpara aangeprezen als ’100% thee uit eigen koloniën’.
Robin te Slaa & Edwin Klijn: De NSB. Ontstaan en opkomst van de Nationaal- Socialistische Beweging, 1931-1935. @Boom, Amsterdam. ISBN 9789085068136; 940 blz. € 39,50
Reacties (30)
Mijn reactie is gericht aan TROUW: Wilt u stoppen met het plaatsen van het soort reacties zoals hierboven staan? ik word er een beetje misselijk van. En wat worden we er wijzer van? Niets, alleen maar haat zaaien.
Zelf zou ik niet naar deze site gekeken hebben doch ik werd erop geattendeerd door iemand die zich er enorm aan had geërgerd (geen Trouw-abonnee)
matje, ridderkerk op 23-11-2009, 12:27
Als reactie op Michael uit Hilversum die stelt dat Moslims minder zouden zijn als Joden, vergelijk de overeenkomsten eens tussen Moslims en Joden. Joden besnijden hun mannelijke kinderen Moslims idem, Joden slachtten ritueel Moslims idem, Joden eten Koosjer Moslims eten Halal, Joden bidden met de vrouwen apart Moslims idem en vergeet niet dat zowel de Joden als de Moslims dezelfde stamvader hebben namelijk Abraham. En nu de hoek waar Wilders volgens hem onterecht in gezet wordt, dat doet Wilders zelf met uitspraken als "kopvoddentaks", "schiet ze in hun knieen", "Moslims deporteren" nee laat Wilders maar in de hoek staan, voor straf!
Maarten een Atheist, Nederland op 23-11-2009, 10:10
Het blijft maar doorgaan met Wilders in een hoek te zetten waar hij beslist niet thuishoort. De NSB heeft meegedaan aan land verraad en aan de Jodenvervolging. Diegene die verwijst naar de genocide van de Joden 65 jaar geleden en een parallel trekt met nu en de moslims, heeft het niet begrepen. Er KAN nooit een moslim 'holocaust 'plaatsvinden, simpel omdat er 1.5 miljard moslims in de wereld zijn. De Joden zijn een veel kleinere gemeenschap in de wereld. Om precies te zijn 15 miljoen, dus 1 procent van de moslimbevolking. De Joden brachten voorspoed en welvaart op vele terreinen. Kunnen we niet zeggen van de moslims. Ik kan nog wel doorgaan !
Michael, Hilversum op 22-11-2009, 18:56
Inderdaad is het verstandig bij een vergelijken van de NSB met bestaande partijen in het Nederland allereerst de NSDAP en vervolgens de PvdA te noemen. Het gaat hier tenslotte in alle gevallen om socialisten. Opnieuw in dit artikel een PVV basher met intellectuele pretenties.
Bukowsky, Maracaibo op 22-11-2009, 12:46
De NSB heeft al een slechte naam maar je wilt ze toch niet met de PVV vergelijken? De PVV bedient zch van xenofobe retoriek na de Holocaust de NSB ervoor, dat is een heel verschil lijkt mij want de PVV weet wat haar haatzaaien kan teweeg brengen.
Maarten, Nederland op 22-11-2009, 12:41
Een groot verschil is dat Wilders helaas langs de grenzen of in de buurt) geen steun vindt, wat wel het geval was voor de oorlog. Mussolini en Adolf en hun achterban kon er voor zorgen dat ze in die tijd hun eigen NSB fascistische weg konden volgen. Bijna een eeuw later leven wij in een wereld waar sprake is van globalisering. De wereld groeit naar elkaar toe en Wilders volgt ok zijn weg, maar dan zonder steun en tegen de trend van de wereld in! Hoe dan ook. Haatzaaiende geluiden, segmenterende bedoelingen en respectloze uitingen en omgangsvormen met zijn omgeving blijft fout. Hij is de meest geschikte kandidaat voor verprutser,netjes gezegd
Sin, Utrecht op 22-11-2009, 12:41
Mis hier het verhaal dat Wilders als kleine jongen al telefoondraden op de Grebbeberg (mei 1940) doorknipte, samen met zijn NSB vriendjes. Daardoor werd de slag aldaar uiteindelijk verloren. De NSB was een politieke rechts-conservatieve partij, een soort nationalistische VVD voor de middenklasse. Joden konden ook lid worden. Men was voor een corporatistische staat, hiërarchisch georganiseerd. Dus bijv.alle artsen georganiseerd in één doktersbond met één Leider(Führerprinzip), zoiets als Klink nu ook doet. ON-democratisch(PVV niet).Men werd ná '40 pas anti-Joods(PVV niet),droeg een uniform(PVV niet) en vormde een Weerkorps "WA"(PVV niet).
Carel van Eeden, Landsmeer op 22-11-2009, 12:41
Dit gelezende hebbende, denk ik dat Max Blokzijl gereïncarneerd is in Peter van der Steen.
Jantje, Almere op 22-11-2009, 12:41
ik ben werkelijk verbijsterd de vergelijking te lezen tussen PVV en NSB. eveneens een grote belediging voor de slachtoffers van het naziregime, nsb was een veel radicalere partij die werkelijk schandelijke dingen beging. PVV daarentegen is een partij als andere, maar wordt genoemd hier omdat het opvattingen heeftdie indruisen tegen de politiek-correcte mening van sommigen zoals de schrijver van dit opiniestuk. Over 1 kam scheren gesproken.
denker, den haag op 22-11-2009, 12:41
Flauwe manier van die van der Steen om stiekem even wat druppeltjes vergif te strooien. Weinig effectief trouwens, zo iets spreekt alleen mensen aan die toch al ongenuanceerde Wildershaters zijn.
JW, IJmuiden op 21-11-2009, 21:49
Heel juist! En... een kroket kan ook niet fietsen.
Fan Ferre, Yogyakarta op 21-11-2009, 21:48
Je kan veel van Wilders zeggen , maar niet dat hij heult .
F. de Goede, Utrecht op 21-11-2009, 21:47
Mensen die oa dit soort columns over de PVV(=NSB) schrijven moeten wel erg zijn vervuld van haat tegen de partij van Wilders. En meestal deze mensen nu juist ook nog diegenen die zo ruimhartig denken over immigratie en de multiculurele samenleving. Maar zij zijn te lezen in dit stuk zelf bijzonder intolerant.
rien, den haag op 21-11-2009, 16:48
Net als Julius Streicher van Nazi-vod Der Stürmer, kiest Paul van der Steen van dagblad Trouw zijn momenten.
Frank, Leiden op 21-11-2009, 16:48
R. Peters, Rotterdam op 21-11-2009, 13:51
welke lijkt te zijn geld van de Neo-cons uit Amerika (ook pro-Joodse lobby) En kijk de anti-Semitische socialisten komen meteen uit hun hol gekropen, de jodenhaat tiert weer welig onder de linkse activisten na zich eerst 60 koest gehouden te hebben.
Beter bewijs dat het Geert hard nodig om ons land wakker te schudden hebben we niet nodig.
Nooit meer het socialistische fascisme en de bijbehorende holocaust beloofden ze ons nog geen 10 jaar geleden, maar dat lijken ze inmiddels vergeten te zijn.
ethan, R'dam op 21-11-2009, 16:48
Ja hoor, natuurlijk, PVV is NSB. En omdat Henriëtte Hamer af en toe het ene been voor het andere zet is ze natuurlijk een balletdanseresje.
Waarom zou die Paul van der Steen het daar zo druk mee hebben; wat is zijn belang?
Mara, Rotterdam op 21-11-2009, 14:02
op dit artikel rust copyright, lees ik.
Zo langzamerhand zie ik geen verschil meer in de linkse stukjes als het gaat om de PVV zwart te maken. Kom eens met echte feiten ipv je laf te verschuilen achter leugens en bedrog. Als dit zo door gaat krijgt ook Trouw dezelfde titel als de Telegraaf. Fout in de oorlog.
hans, amsterdam op 21-11-2009, 14:01
Wat een vondst was dat toch, om de vergelijking te trekken tussen de PVV en de nsb (immers, allebei 'bewegingen'...)!
Zo kan weer tot in lengte van dagen de PVV worden 'weggezet', zonder inhoudelijk in te gaan op de urgente problematiek die door de PVV aan de orde wordt gesteld.
Zelfs in een boek over de nsb waarin de PVV helemaal niet ter sprake komt, deinst de recensent er niet voor terug om doodgemoedereerd, alsof het de gewoonste zaak van de wereld is, die PVV erbij te slepen!
Toont maar weer eens de totale onmacht, én de schaamteloosheid van politiek-correct Nederland aan.
Rob, Nederland op 21-11-2009, 14:01
Wat wil van der Steen nu aantonen ??
Als hij poogt om de PVV te associëren, c.q. gelijk te stellen, met de NSB dan krijg ik de associatie met deze 'logica':
Napoleon is klein,
Ik ben klein.
Dus ik ben Napoleon.
Weer zo'n zielige poging om de PVV te demoniseren, zodanig verpakt dat hij met een ontkenning hiervan weg kan komen.
Paul, Roermond op 21-11-2009, 14:01
@klaas
"De domme linkse journaille blijft volharden in hun morele zelfsuperieuriteit". Er zit blijkbaar een dikke balk in uw beide ogen. Dat krijg je met mensen die aan de rechterkant blind zijn.
PVV en VVD scheelt maar een letter. En dat blijkt uit de afgelopen verkiezingen. Qua mentaliteit is de PVV nog steeds de rechterkant van de VVD.
Oh ja, en enige gelijkenis tussen PVV en NSB berust op een misverstand van mensen met dyslexie. Of zijn het sportclubs?
PVV = Poolse Vervoercentrale Venlo en NSB = Nederlandse Schaak Beweging ??
p hansen, groningen op 21-11-2009, 14:01
Van der Steen ziet een belangrijk argument over het hoofd.
Beide partijen hebben drie letters.
adriaan, Katwijk op 21-11-2009, 14:01
Wilders en Mussert zijn twee onvergelijkbare grootheden. De context waarin ze opereerden is anders, de persoonlijkheden ook. Dit is een interessante academische discussie, maar ook niet meer dan dat.
Blijft wel zaak overigens om een antwoord te vinden op de onvermijdelijke fricties die een kleurrijk, overigens heel mooi, Nederland oplevert. Op dat punt heeft de man met de pruik niet veel te bieden.
Joop Moerkens, Tilburg op 21-11-2009, 13:55
Dit kan zo niet doorgaan, Trouw.
Als er straks weer een politicus vermoord wordt wassen jullie uiteraard je handen weer in onschuld. Net als met Schreibtischmörder Matti Verkamman destijds betreffende Fortuyn. Genoeg van deze gevaarlijke oorlogshitserij.
Jack de Ridder, Goes op 21-11-2009, 13:55
De NSB waren SOCIALISTEN die bezig waren een TOTALITAIR systeem in te voeren.
Met vergaande controle over de bevolking, dit deden ze door de grote massa allerlei financieel gunstige zaken te beloven.(bijv: AOW, kinderbijslag, werkloosheids uitkeringen, en voor iedereen een betaalbare volkswagen)
In Nederland met zn vele SOCIALISTEN had je als jood een veel grotere kans opgepakt/verraden te worden als in welk Europees land dan ook (inclusief Duitsland) Daar waar deze flutauteur PVV schrijft had hij PvdA moeten schrijven(N.S.A.P)
ethan, R'dam op 21-11-2009, 13:51
Mussert gold terecht als landverrader. Maar Mussert wilde weliswaar op een gemankeerde manier maar toch opkomen voor Nederland, het Nederlandse volk, de Nederlandse cultuur. Bij de huidige generatie politici ontbreekt dat hoewel ze daartoe (zeer) sterk verplicht zijn als volksvertegenwoordigers. Het is zo de vraag of de geschiedenis positiever zal oordelen over de huidige generatie politici. De NSB kende een WA afdeling ter bescherming van de eigen leden. Links Nederland kende (en kent nu wat minder) WA achtige afdelingen om critici van de multiculturele samenleving aan te vallen. Het artikel lijkt een mislukte poging Wilders te demoniseren.
J.J. van der Gulik, Andijk op 21-11-2009, 13:51
Demoniserend stukje bah
Arie B, Nijmegen op 21-11-2009, 13:51
Als Wilders geen openheid van zaken geeft omtrent zijn financiering - welke lijkt te zijn geld van de Neo-cons uit Amerika (ook pro-Joodse lobby), kun je welzeker stellen dat W. helemaal niet de Nederlandse beschaving propageert: welke dat ook moge zijn, want ook daar we het nog niet over eens. De VOC van Balkenende, de calvinistische van Donner, de Erasmiaanse humanistische en zo nog een aantal andere Nederlandse "beschavingsvormen" claimen dat predicaat.
Daar moet maar liever niet het Populistisch Xenofobisme van de PVV aan toegevoegd worden: dat is pas het einde van enige Nederlandse beschaving.
Landverrader? Eerder rechtsstaatverkrachter.
R. Peters, Rotterdam op 21-11-2009, 13:51
Opdat het de lezers niet zal ontgaan: Mussert had succes omdat hij het Nationaal Socialisme van Hitler in Duitsland in Nederland wilde invoeren in plaats van de weinig daadkrachtige coalitie politiek. Het is niet duidelijk of hem vanaf het begin aansluiting bij Duitsland voor ogen stond, maar uiteindelijk werd het doodvonnis aan hem voltrokken voor landverraad. Kan iemand mij uitleggen welke vreemde mogendheid Wilders als voorbeeld neemt? In tegendeel, hij is langzamerhand de verdediger van de Nederlandse beschaving bij uitstek!
J.F.Besseling, Delft op 21-11-2009, 10:31
Van der Steen toont zich hier een recensent met een dubbele agenda omdat hij er niet voor terugdeinst om op vele plaatsen de PVV de maat te nemen. Een verdachtmaking waartoe de NSB-studie geen enkele aanleiding geeft. Wel vermeldt het register van het boek tweemaal de naam Pim Fortuyn en dat is een minpuntje van het boek. Een vergelijkbaar sensationeel verkiezingsresultaat tussen NSB en de Lijst-Fortuyn is in de context van deze studie over de jaren 1931 -1935 niet vrijblijvend.
G. van Kranen, Oosterbeek op 21-11-2009, 10:31
Toch maar weer in het geniep PVV in een artikel zetten over de NSB. Walgelijk leep! Waarom niet de SP en PvdA met hun dictatoriale wortels in het Socialisme! Of het CDA van Van Agt met zijn anti-Israel (Joodse staat) retoriek. De domme linkse journaille blijft volharden in hun morele zelfsuperieuriteit.
klaas de groot, rotterdam op 21-11-2009, 10:26
Plaats een reactie
Stuur artikel door